دانشگاه صنعتي اصفهان
دانشکده منابع طبيعي
اثرات بالقوه کاربري اراضي بر يکپارچگي اکولوژيکي و زونبندي مناطق حفاظت شده
(مطالعه موردي پناهگاه حيات وحش قميشلو)
پايان‌نامه کارشناسي ارشد مهندسي منابع طبيعي- محيط زيست
محمد ظهوري همت
اساتيد راهنما
دکتر عليرضا سفيانيان
دکتر سيما فاخران اصفهاني
1393
تشکر و قدرداني
سپاس خداي را عزوجل که نور هدا يتش، راهنمايم بود
اکنون که اين پايان نامه به انجام رسيده است، بر خود لازم ميدانم از همه عزيزاني که در تهيه و تدوين اين پژوهش بنده را ياري نمودهاند، قدرداني نمايم. در ابتدا از پدر و مادر بزرگوارم که هميشه يار و ياور بنده بودهاند و همسر م که نشانهاي از لطف الهي در زندگي من است، سپاسگزاري مي کنم،
از زحمات اساتيد بزرگوار جناب آقاي دکتر عليرضا سفيانيان و سرکار خانم دکتر سيما فاخران و جناب آقاي دکتر محمودرضا همامي و سرکار خانم مهندس زهرا تاکي که راهنمايي و مشاوره اين پايان نامه را برعهده داشته اند و در مراحل مختلف، بنده را همراهي نمودهاند، ممنونم.
همچنين از سرکار خانم دکتر منصوره ملکيان و دکتر سعيد پورمنافي به دليل قبول زحمت بازخواني و داوري اين پژوهش، کمال قدرداني را دارم.
کليه حقوق مادي مترتب بر نتايج مطالعات، ابتکارات و نوآوريهاي ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه متعلق به دانشگاه صنعتي اصفهان است.
تقديم به:
پدر و مادر بزرگوارم
که در تمام لحظات زندگي
ياور و پشتيبان من بودهاند
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فهرست مطالب …………………………………………………………………………………………………………………………………………. هشت
فهرست جداول ………………………………………………………………………………………………………………………………………… يازده
فهرست اشکال ………………………………………………………………………………………………………………………………………….دوازده
چکيده …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول: مقدمه
1-1- کليات …………………………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2 ضرورت تحقيق………………………………………………………………………………………………………………………………………..3
1-3 اهداف تحقيق……………………………………………………………………………………………………………………………………………4
فصل دوم: تعاريف و بررسي منابع
2-1 ماهواره لندست………………………………………………………………………………………………………………………………………….6
2-2 مناطق حفاظت‌شده……………………………………………………………………………………………………………………………………..6
2-3 زونبندي………………………………………………………………………………………………………………………………………………….8
2-3-1 تعاريف زونها………………………………………………………………………………………………………………………………………8
2-4 کاربري و پوشش اراضي……………………………………………………………………………………………………………………………10
2-5- سنجش از دور……………………………………………………………………………………………………………………………………….10
2-6 آماده سازي تصاوير ماهوارهاي براي تهيه نقشه……………………………………………………………………………………………….11
2-7 طبقهبندي اطلاعات ماهوارهاي…………………………………………………………………………………………………………………….11
2-7-1 طبقهبندي نظارت‌شده…………………………………………………………………………………………………………………………….11
2-7-2 طبقهبندي نظارت‌نشده……………………………………………………………………………………………………………………………11
2-8 ارزيابي توان اکولوژيکي……………………………………………………………………………………………………………………………12
2-9 روش‌هاي ارزيابي توان اکولوژيکي محيط‌زيست……………………………………………………………………………………………12
2-9-1 روش‌هاي ارزيابي يک معياره…………………………………………………………………………………………………………………12
2-9-2 روش‌هاي ارزيابي دو معياره……………………………………………………………………………………………………………………12
2-9-3 روش‌هاي ارزيابي چند معياره………………………………………………………………………………………………………………….13
2-10 تحليل تصميم‌گيري چند معياره (MCDA)………………………………………………………………………………………………..13
2- 11 روش‌هاي تصميمگيري چندمعياره…………………………………………………………………………………………………………….13
2-11-1 روش نزديکي به حد ايدهآل (Topsis)………………………………………………………………………………………………….13
2-11-2 روش تحليل سلسله‌مراتبي (AHP)……………………………………………………………………………………………………….13
2-11-3 فرايند تحليل شبکه………………………………………………………………………………………………………………………………14
2-11-4 روش تسلط تقريبي……………………………………………………………………………………………………………………………..14
2-11-5 روش ارزيابي چندمعياره………………………………………………………………………………………………………………………14
2-12 سيستم اطلاعات جغرافيايي……………………………………………………………………………………………………………………….15
2-13 کاربرد GIS در ارزيابي چندمنظوره…………………………………………………………………………………………………………..15
2-14 مراحل روش ارزيابي چندمعياره (MCE)…………………………………………………………………………………………………..16
2-15 انتخاب معيار………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
2-16 استاندارد سازي نقشههاي معيار………………………………………………………………………………………………………………….17
2-16-1 انواع توابع عضويت…………………………………………………………………………………………………………………………….17
2-17 وزن دهي معيارها……………………………………………………………………………………………………………………………………18
2-18 تلفيق لايهها با استفاده از روش ارزيابي چندمعياره…………………………………………………………………………………………20
2-19 تخصيص اراضي چندمنظوره (MOLA)…………………………………………………………………………………………………..22
2-20 مرور منابع…………………………………………………………………………………………………………………………………………….22
2-20-1 مطالعات داخلي………………………………………………………………………………………………………………………………….22
2-20-2 مطالعات خارجي………………………………………………………………………………………………………………………………..26
فصل سوم: مواد و روشها
3-1 منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………………………………………………………30
3-1-1 مناطق امن پناهگاه حيات وحش قميشلو…………………………………………………………………………………………………….32
3-1-2 تاريخچه منطقه…………………………………………………………………………………………………………………………………….32
3-2 روش کار……………………………………………………………………………………………………………………………………………….33
3-2-1 تهيه مدل مفهومي………………………………………………………………………………………………………………………………….34
3-2-2 جمعآوري لايههاي اطلاعاتي مورد نياز……………………………………………………………………………………………………36
3-2-3 استانداردسازي معيارها…………………………………………………………………………………………………………………………41
3-2-4 تعيين وزن معيارها با استفاده از روش AHP…………………………………………………………………………………………..41
3-2-5 تلفيق نقشههاي معيار براساس روش ترکيب خطي وزني……………………………………………………………………………….42
3-2-6 تخصيص زونها به واحدهاي همگن………………………………………………………………………………………………………..42
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1 تصحيح هندسي………………………………………………………………………………………………………………………………………..44
4-2 تصوير رنگي کاذب………………………………………………………………………………………………………………………………….44
4-3 شناسايي کاربري و پوشش اراضي……………………………………………………………………………………………………………….45
4-3-1 تهيه نقشه پوشش اراضي………………………………………………………………………………………………………………………..45
4-3-2 طبقهبندي کاربري اراضي………………………………………………………………………………………………………………………46
4-3 زيستگاه گونههاي شاخص………………………………………………………………………………………………………………………….47
4-4 استفاده از روش MCE براي زون امن…………………………………………………………………………………………………………48
4-4-1 تلفيق لايهها به روش ترکيب خطي وزني و تهيه نقشه زون امن………………………………………………………………………49
4-5 استفاده از روش MCE براي زون حفاظت…………………………………………………………………………………………………..51
4-5-1 تلفيق لايهها با استفاده از روش ترکيب خطي- وزني و تهيه نقشه زون حفاظت…………………………………………………52
4-6 استفاده از روش MCE براي زون تفرج گسترده……………………………………………………………………………………………54
4-6-1 تلفيق لايهها با استفاده از روش ترکيب خطي- وزني و تهيه نقشه زون تفرج گسترده………………………………………….55
4-7 استفاده از روش MCE براي زون تفرج متمرکز…………………………………………………………………………………………….55
4-7-1 تلفيق لايهها با استفاده از روش ترکيب خطي- وزني و تهيه نقشه زون تفرج متمرکز………………………………………….56
4-8 استفاده از روش MCE براي زون بازسازي………………………………………………………………………………………………….57
4-8-1 تلفيق لايهها با استفاده از روش ترکيب خطي- وزني و تهيه نقشه زون بازسازي………………………………………………..58
4-9 زون فرهنگي……………………………………………………………………………………………………………………………………….58
4-10 تخصيص زونها به واحدهاي همگن………………………………………………………………………………………………………….59
فصل پنجم: نتيجهگيري و پيشنهادات
5-1 مقايسه زون امن با طرح جامع قميشلو……………………………………………………………………………………………………………62
5-2 مقايسه دو نوع زونبندي…………………………………………………………………………………………………………………………….64
5-2-1 مقايسه زون امن……………………………………………………………………………………………………………………………………64
5-2-2 مقايسه زون حفاظت………………………………………………………………………………………………………………………………64
5-2-3 مقايسه زون تفرج گسترده و متمرکز…………………………………………………………………………………………………………65
5-2-4 مقايسه زون بازسازي……………………………………………………………………………………………………………………………..65
5-3 مزاياي درنظر گرفتن پيرامون مناطق حفاظت شده در مطالعه……………………………………………………………………………..65
5-4 پيشنهادها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………67
پيوست………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….69
مراجع …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..75
فهرست جداول
جدول 2-1 مشخصات ماهواره لندست 8………………………………………………………………………………………………………………6
جدول 2-2 شش طبقه اصلي مناطق حفاظت‌شده ……………………………………………………………………………………………………7
جدول 2-3: مقياسي براي مقايسه دوبه‌دو…………………………………………………………………………………………………………….19
جدول 3-1 مشخصات آزادراه عبوري از پناهگاه حيات‌وحش قميشلو………………………………………………………………………33
جدول 3-2 طبقات زيستگاه حيات‌وحش……………………………………………………………………………………………………………..39
جدول 3-3 طبقات حساسيت به فرسايش…………………………………………………………………………………………………………….40
جدول 3-4 طبقات جهت…………………………………………………………………………………………………………………………………40
جدول 4-1 ميزان همبستگي 6 باند اول تصوير منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………45
جدول4- 2 مساحت و درصد پوشش اراضي پناهگاه حيات‌وحش قميشلو با بافر 10 کيلومتر………………………….. …………….46
جدول 4-3 مساحت و درصد کاربري‌هاي مشاهده شده درون پناهگاه حيات‌وحش قميشلو با بافر 10 کيلومتر………………….47
جدول 4-4 وزن فاکتورها با استفاده از روش AHP براي زون امن………………………………………………………………………….49
جدول 4-5 مدل مطلوبيت زون امن…………………………………………………………………………………………………………………….49
جدول 4-6 وزن فاکتورها با استفاده از روش AHP براي زون حفاظت……………………………………………………………………51
جدول 4-7 مدل مطلوبيت زون حفاظت………………………………………………………………………………………………………………52
جدول 4-8 وزن فاکتورها با استفاده از روش AHP براي زون تفرج گسترده…………………………………………………………….54
جدول 4-9 مدل مطلوبيت زون تفرج گسترده………………………………………………………………………………………………………54
جدول 4-10 وزن فاکتورها با استفاده از روش AHP براي زون تفرج متمرکز……………………………………………………………56
جدول 4-11 مدل مطلوبيت تفرج متمرکز……………………………………………………………………………………………………………56
جدول 4-12 وزن فاکتورها با استفاده از روش AHP براي زون بازسازي………………………………………………………………….57
جدول 4-13 مدل مطلوبيت زون بازسازي……………………………………………………………………………………………………………58
جدول 4-14 وزن و مساحت اهداف در MOLA……………………………………………………………………………………………….59
جدول 4-15 وزن و مساحت تعيين شده براي منطقه حفاظت‌شده جهاننما در روش MOLA……………………………………. 61
جدول 5-1 ميزان جابجايي زونها با يکديگر در دو رويکرد……………………………………………………………………………………65
جدول 5-2 مقايسه دونوع زونبندي …………………………………………………………………………………………………………………..66
فهرست اشکال
شکل 2-1 انواع توابع عضويت در منطق فازي………………………………………………………………………………………………………18
شکل 3-1 موقعيت جغرافيايي منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………..32
شکل 3-2 مراحل انجام زونبندي در روش MCE……………………………………………………………………………………………….33
شکل 3-3 مدل مفهومي ارزيابي چندمعياره………………………………………………………………………………………………………….34
شکل 3-4 مدل مفهومي زون امن و زون حفاظت………………………………………………………………………………………………….35
شکل 3-5 مدل مفهومي زونهاي تفرج گسترده و متمرکز………………………………………………………………………………………35
شکل 3-6 مدل مفهومي زون بازسازي………………………………………………………………………………………………………………..36
شکل 3-7 مدل مفهومي زون فرهنگي…………………………………………………………………………………………………………………36
شکل 3-8 فلوچارت روش کار………………………………………………………………………………………………………………………. 43
شکل4-1 نقشه طبقهبندي پوشش اراضي منطقه مورد مطالعه……………………………………………………………………………………46
شکل4-2 نقشه کاربري اراضي منطقه مورد مطالعه…………………………………………………………………………………………………47
شکل 4-3 نقشه زيستگاه گونههاي شاخص پناهگاه حيات وحش قميشلو……………………………………………………………………48
شکل4-4 نقشه زون امن با استفاده از روش ترکيب خطي-وزني………………………………………………………………………………50
شکل 4-5 نقشه زون حفاظت با استفاده از روش ترکيب خطي وزني…………………………………………………………………………52
شکل 4-6 نقشه زون گسترده با استفاده از روش ترکيب خطي-وزني………………………………………………………………………..55
شکل 4-7 نقشه زون تفرج متمرکز با استفاده از روش ترکيب خطي-وزني…………………………………………………………………57
شکل 4-8 نقشه زون بازسازي با استفاده از ترکيب خطي- وزني………………………………………………………………………………58
شکل 4-9 نقشه زونبندي پناهگاه حيات‌وحش قميشلو به روش MOLA بدون در نظر گرفتن بافر……………………………….60
شکل 4-10 نقشه زونبندي پناهگاه حيات‌وحش قميشلو با در نظر گرفتن بافر……………………………………………………………..61
شکل 5-1 مقايسه زون امن طرح جامع با زون امن مطالعه حاضر……………………………………………………………………………….63
چکيده
همه کشورها، مناطق حفاظت‌شده را به‌منظور حفظ دائمي وضع زندگي و طبيعي آنها و همچنين ايجاد محيط مناسب براي تکثير و پرورش جانوران وحشي و رشد رستني‌ها در شرايط کاملاً طبيعي تحت حفاظت قرار مي‌دهند. اما بعد از برقراري اين مناطق مديران همچنان با چالشهايي روبرو هستند. يکي از اقداماتي که در سرتاسر دنيا به اين منظور صورت ميگيرد، زونبندي مي‌باشد. زون بندي يک ابزار کليدي توصيه شده براي مديريت مناطق حفاظت‌شده است. بااين‌حال عدم زون بندي در بسياري از کشورهاي درحال‌توسعه رايج است و اين مناطق براي رسيدن به اهدافي که براي آنها طراحي شدهاند، دچار مشکلات بزرگي مي‌شوند. يکي از مشکلاتي که بعد از زونبندي ممکن است مناطق حفاظت‌شده با آن روبرو شوند اثرات کاربري‌هاي پيرامون اين مناطق روي اين مناطق است. بنابراين لازم است در مطالعات، خصوصاً مناطق حفاظت‌شدهاي که نزديک مراکز جمعيتي هستند، محيط پيراموني را در نظر گرفته شود. در اين مطالعه که در پناهگاه حيات‌وحش قميشلو در استان اصفهان انجام شده است، اثرات اين کاربري‌هاي روي زونها مورد بررسي قرار گرفته است. به اين صورت که ابتدا منطقه مورد مطالعه يک‌بار بدون در نظر گرفتن محيط پيراموني و يک‌بار هم با در نظر گرفتن کاربري‌هاي محيط پيراموني در بافر 10 کيلومتر زونبندي شده است. سپس اين دو نوع زونبندي باهم مقايسه شد. در اين مطالعه جهت شناسايي کاربريها، از تصوير ماهواره لندست 8 سنجنده OLI استفاده شده است. براي زونبندي با استفاده از روش ارزيابي چند معياره (MCE) مبتني بر فرآيند تحليل سلسله‌مراتبي (AHP) براي وزندهي معيارها و روش ترکيب خطي-وزني براي تلفيق لايهها استفاده گرديد. براي استانداردسازي معيارها نيز از روش فازي استفاده گرديد. بعد از تهيه نقشه زونها با استفاده از روش MOLA نقشه نهايي زونها براي هر دو نوع زونبندي تهيه گرديد. در اين مطالعه از 113653 هکتار مساحت منطقه مورد مطالعه، 25% برابر با 25/28413 هکتار به زون امن، 60% برابر با 8/68191 هکتار به زون حفاظت، 8% برابر با 10228 هکتار به زون تفرج گسترده، 5% برابر با 53/1136هکتار به زون تفرج متمرکز و گسترده و 5% برابر با 6/5682 هکتار به زون بازسازي تعلق گرفت. زون فرهنگي نيز با يک بافر 500 متري در اطراف آثار باستاني روي نقشه نهايي منطقه مشخص شده است. نتايج حاصل از اين مطالعه نشان داد که حضور کاربري‌هاي اطراف پناهگاه قميشلو باعث جابجايي مکاني زونها شده است. به‌طوري‌که قسمت غربي زون امن حذف شده و به سمت شرق پناهگاه کشيده شده است و جاي زون امن در قسمت غربي به زون حفاظت تعلق گرفته است. زونهاي تفرج گسترده و متمرکز نيز با کمي تغيير از قسمت مياني پناهگاه کاسته شده و به سمت غرب پناهگاه اضافه شدهاند. زون بازسازي کمترين تغيير را در خود نشان داده است.
کلمات کليدي: پناهگاه حيات‌وحش، زونبندي، کاربري اراضي، قميشلو، ترکيب خطي وزني، ارزيابي چندمعياره
فصل اول
مقدمه
1-1 کليات
افزايش جمعيت و گسترش زيستگاههاي انساني از عوامل مهم انقراض شمار زيادي گونهها در اين کره خاکي بشمار ميرود. به‌طوري‌که در دو قرن اخير جمعيت انسان از 1ميليارد به 6 ميليارد نفر و وسعت زيستگاههاي انساني از 10 به 25 درصد گسترش يافته است. نتيجه اين روند افزايش مصرف منابع طبيعي و کاهش تنوع زيستي است. به‌طوري‌که ميزان انقراض گونهها در قرن بيستم 100 الي 1000 برابر نرخ انقراض طبيعي گونهها شده است. اين موضوع سبب شد تا انسان به‌منظور استفاده از ارزش‌هاي سودمند و ذاتي طبيعت اقدام به حفاظت آن کند. نتيجه چنين تلاشي منجر به پيدايش و شکل‌گيري 17000 منطقه با عناوين مختلف حفاظتي در کشورهاي جهان شده است که در مجموع حدود 10 درصد سطح خشکيهاي کره زمين را دربر ميگيرند [13]. بدون ترديد پارک‌ها و مناطق حفاظت‌شده سنگ بناي استراتژي جهاني حفاظت از تنوع زيستي هستند، به همين دليل ما شاهد گسترش سهم سرزمين‌هاي حفاظت‌شده و پارک‌ها هستيم ]55[. پارکهاي ملي و به‌طورکلي زيستگاههاي زيستکره ميراثهاي باارزش طبيعي هر سرزمين و کشور محسوب مي‌شوند که مبين گسترهاي از اکوسيستمهاي دستنخورده، تنوع عظيمي از گونههاي گياهي و جانوري، سيماي منحصربه‌فردي از چشماندازها، عوارض زمين و آثار تاريخي فرهنگي بيشمار و داراي ارزش‌هاي اقتصادي، آموزشي، پژوهشي و تفرجگاهي ديگر در گسترهاي نه‌چندان وسيع مي‌باشد [12]. اصولاً موجوديت پارکهاي ملي بهواسطه وجود منابع ارزشمند زيستي، فيزيکي، تاريخي فرهنگي، تفرجگاهي، زيباشناسي و … است، تا بتوان با مديريت آنها به اهداف حفاظتي، پژوهشي، آموزشي، تفرجي دست يافت. همچنين
فرايند مديريت چيزي بيش از حفاظت صرف گونهها و انتخاب مناطق حمايت شده است و در اين روند بايد علاوه بر حفاظت زيستمندان، تدارک فعاليت‌هاي پژوهشي آموزشي و تفرجي و مديريت آثار باستاني فرهنگي نيز در نظر گرفته شود [14]. لذا بعد از برقراري مناطق حفاظت‌شده و پارکها، مديران هنوز با چالشهاي متعددي براي حفظ شرايط اکولوژيکي و تنوع زيستي مواجه‌اند [56]. فرايندها، موجودات زنده، و انرژي که در ميان اين اکوسيستمها وجود دارند اغلب به سمت استفادههاي غير حفاظتي کشيده شده‌اند. در حال حاضر بهواسطه فعاليتها و کاربري‌هاي انساني ساختار بسياري از منظرها تغيير كرده و الگوهاي جديدي را بهوجود آورده است. اين الگوها روي تنوع و بسياري از پديده‌هاي اکولوژيکي منظر نظير جابهجايي جانوران، زادآوري، فرسايش و … تأثير دارد [18]. فعاليت‌هاي انسان ميتواند باعث قطع جريان اکولوژيکي بين مناطق حفاظت‌شده و پارکها شود، بنابراين تغيير در الگوهاي فعاليت‌هاي انساني در اطراف مناطق حفاظت‌شده و پارکها يک موضوع مهم براي مديران اين نواحي است. تخريب و تکه‌تکه شدن زيستگاه علل عمده از دست دادن گونهها در سطح جهان هستند و بسياري از مناطق حفاظت‌شده و پارکها در حال از دست دادن تنوع زيستي خود به دليل فعاليت‌هاي انساني در اطراف خود هستند. اين روند نشان دهنده نياز به درک بهتر از اثرات زيست‌محيطي تغيير کاربري در اطراف پارکهاست ]55[. يک استراتژي براي مديريت استفاده‌هاي چندگانه درون و اطراف مناطق حفاظت‌شده، زون بندي است، يک رويکردي که در آن مرزهاي فضايي براي شناسايي مناطق با درجات مختلف فشارهاي مجاز انساني ترسيم مي‌شوند [50]. زونبندي يک ابزار کليدي توصيه شده براي مديريت مناطق حفاظت‌شده [57] و يک روشي است که ميتواند تضادها را به‌وسيله پارتيشنبندي سيماي سرزمين در واحدهاي کاربري اراضي مختلف که فعاليت‌هاي انساني را در سطوح مختلف مديريت مي‌کند، کاهش دهد [62]. با اين‌حال عدم زونبندي در بسياري از کشورهاي درحال‌توسعه متداول است و اين مناطق براي رسيدن به اهدافي که براي آنها طراحي شده است دچار مشکلات بزرگي مي‌شوند [59]. پس براي تضمين و تحقق اهداف مناطق حفاظت‌شده در چارچوب ابعاد گوناگون حفاظتي، پژوهشي، آموزشي و تفرجي، اعمال مديريت از طريق تهيه طرحهاي جامع پارکداري ضروري است و براي تأمين چنين اهدافي، شناسايي تفکيک زونها و تدوين برنامههاي مربوطه به‌منظور مديريت علمي پارکها امري اجتناب‌ناپذير است [15].
در اين مطالعه پناهگاه حيات‌وحش قميشلو با توجه به کاربري‌هاي اطراف آن زونبندي خواهد شد. پناهگاه حيات‌وحش قميشلو به دليل قرار گرفتن در بين شهرهايي ازجمله اصفهان، علويجه، شاهين‌شهر، نجف‌آباد و مورچه‌خورت تحت تأثير فعاليتها و کاربري‌هاي انساني قرار دارد. فعاليت‌هايي مانند کشاورزي، صنايع، سکونتگاههاي انساني و حتي جاده‌اي که از وسط اين منطقه ميگذرد. بنابراين در اين مطالعه سعي مي‌شود تأثير اين فعاليتها در تعيين محل و نوع زونها نمايان شود. به همين خاطر يک بافر 10 کيلومتري اطراف پناهگاه به منطقه مطالعه اضافه خواهد شد و زون بندي در دو مرز يکي بدون بافر و ديگري همراه بافر انجام خواهد شد.
1-2 ضرورت تحقيق
پناهگاه حيات‌وحش قميشلو به‌عنوان يک زيستگاه ارزشمند، گونههاي متعدد از پستانداران خصوصاً کل و بز، قوچ و
ميش و آهو را در خود جاي داده است. به‌علاوه پستانداراني نظير پلنگ، روباه، کفتار، گربه وحشي، گورکن راه‌راه، شغال، خرگوش، کاراکال، تشي، موش و جربيل در اين پناهگاه ديده مي‌شوند. اين منطقه همچنين زيستگاه انواع پرندگان و خزندگان مي‌باشد. بنابراين لازمه حفاظت و مديريت صحيح اين پناهگاه اجراي طرح زونبندي در اين منطقه مي‌باشد [39]. از طرفي بايد به اين موضوع توجه نمود که اطراف مناطق حفاظت‌شده و کاربري‌هاي موجود در نواحي پيراموني، بر روي اين مناطق بسيار اثرگذار هستند. مطالعات اقتصادي اجتماعي پارک و حاشيه آن حاکي از آن است که تا قبل از سال 1336 افرادي در قالب زندگي روستايي در پارک ميزيستند و پس از اعلام حفاظت اين مکان را ترک نمودند ولي حضور آنها در قالب بهرهبرداريهاي زراعي و دامي اثرات تخريبي شديدي در حواشي پارک به‌جاي گذارده و ميگذارد [15]. بنابراين به نظر مي‌رسد بايستي در زون بندي مناطق حفاظت‌شده، حداقل در اين مناطق محيط پيراموني را نيز در نظر بگيريم تا بتوانيم تا حد امکان از آثاري که بر روي زيستگاه جانوران دارند بکاهيم.
1-3 اهداف تحقيق
هدف اين مطالعه زونبندي پناهگاه حيات وحش قميشلو با درنظر گرفتن کاربريهاي اطراف و بدون درنظر گرفتن کاربريهاي اطراف آن و سپس مقايسه اين دو نوع زونبندي ميباشد. بطوري که از طريق اين مقايسه ميزان اثر کاربريهاي پيرامون پناهگاه، بر روي زونها مشخص شود.
فصل دوم
تعاريف و بررسي منابع
با توجه به مطالعاتي که تاکنون در سطح ايران و جهان در رابطه با زونبندي مناطق حفاظت‌شده صورت گرفته است مشاهده مي‌شود که بيشتر اين مطالعات برگرفته از اصول و روش‌هاي قديمي مانند روش مک هارگ (1969) [42] و يا دکتر مخدوم [15] ميباشند و به‌ندرت منطقهاي با استفاده از اصول مبتني بر سامانه اطلاعات جغرافيايي زونبندي شده است. همچنين کليه اين مطالعات ازلحاظ محدوده مطالعه در حدومرز منطقه حفاظت‌شده صورت پذيرفته است و تأثيري که ممکن است از محيط پيراموني اين مناطق بر درون آن رسوخ کند ازنظر محققين در تعيين زونها دور مانده است.
در مطالعات قبلي براي شناخت بهتر پديدها و تهيه نقشه‌هاي مناسب جهت انجام آناليزهاي مربوطه از روش‌هاي مختلفي مانند اجراي عمليات صحرايي، نقشههاي کاغذي، دادههاي آماري و اسناد موجود استفاده شده است. همچنين روي‌هم گذاري نقشهها جهت رسيدن به واحدهاي مشترک به‌صورت دستي بوده که ازنظر زماني بسيار وقت‌گير بوده است. محصول اين نوع عمليات، نقشههاي چاپ شده بر روي کاغذ بدون دادههاي آماري يا دادههاي آماري بدون نقشه است [12]. اما در شرايط کنوني استفاده از روش‌هاي مدرن مانند تصاوير ماهوارهاي و بهرهگيري از نرمافزارهاي پردازش اين تصاوير باعث کاهش صرف زمان و افزايش دقت در آناليزها شده است. براي شناخت بهتر منطقه و منابع موجود، که بتوان عمليات زون بندي را به‌طور صحيح انجام داد [12]، نياز به نقشه سازي و توليد نقشه منابع مي‌باشد که در اين مطالعه از تصوير ماهوارهاي قابل دسترس استفاده شده است.
2-1 ماهواره لندست
ماهوارههاي لندست توسط سازمان ملي هوانوردي و فضانوردي آمريکا طراحي و در مدار زمين قرار گرفتهاند. مدار گردش اين ماهوارهها به‌گونه‌اي انتخاب شده که در ساعت حدود 9:45 به‌وقت محلي از بالاي اهداف زميني خود عبور مي‌کنند. همچنين اين ماهوارهها هر 103 دقيقه يک‌بار به دور زمين ميچرخند، بنابراين داراي 14 مدار در روز هستند. اين ماهواره شامل لندستهاي 1،2،3 که داراي سنجندههاي MSS و RBV هستند و لندستهاي 4،5،7 که بر روي لندستهاي 4 و 5 سنجندههاي MS و TM و بر روي لندست 7 سنجنده ETM+ نصب شده است [9]. همچنين ماهواره لندست 8 در تاريخ 11 فوريه سال 2013 پرتاب شده است. اين هشتمين ماهواره از سري ماهواره‌هاي لندست مي‌باشد. لندست 8 با استفاده از 2 سنجنده، يکي سنجنده تصويربردار عملياتي زمين1 (OLI) و ديگري سنجنده مادون‌قرمز حرارتي2 (TIRS) اخذ مستمر دادهها و در دسترس بودن دادههاي لندست را تضمين خواهد کرد [57]، که از قابليتهاي سنجده OLI مي‌توان به اين موارد اشاره کرد: 1- قدرت تفکيک طيفي بهتر با محدودههاي باريکتر و افزودن 2 باند طيفي بيشتر جهت مطالعات آئروسلها، کيفيت آب‌هاي ساحلي و ابرهاي سيروس (اخذ اطلاعات در 9 باند طيفي). 2- افزايش 4 برابري دقت ثبت ژئودتيک مطلق تصاوير. 3- تغيير هندسه تصويربرداري از Whiskbroom به Pushbroom و درنتيجه اخذ 150 صحنه اطلاعاتي بيشتر در روز (400 تصوير در روز). 4- افزايش نسبت سيگنال به نويز 5- بهبود قدرت تفکيک راديومتريک از 8 بيت به 16 بيت و امکان توصيف بهتر پوشش زمين [59]. مشخصات اصلي ماهواره لند ست 8 در جدول 2-1 نشان داده شده است.
جدول 2-1 مشخصات ماهواره لندست 8 [59]
نام سنجندهباند طيفيطول‌موج ?mقدرت تفکيکعرض تصويربرداري
OLIباند 1 باند Coastal/Aeroso453/0 – 433/030 متر185 کيلومترباند 2- آبي515/0 – 450/030 متر185 کيلومترباند 3- سبز600/0 – 525/030 متر185 کيلومترباند4 – قرمز680/0 – 630/030 متر185 کيلومترباند 5- مادون‌قرمز نزديک855/0 – 845/030 متر185 کيلومترباند 6- مادون‌قرمز طول‌موج کوتاه660/1 – 560/130 متر185 کيلومترباند 7- مادون‌قرمز طول‌موج کوتاه300/2 – 100/230 متر185 کيلومترباند 8- Panchromatic680/0 – 500/030 متر185 کيلومترباند 9- Cirrus390/1 – 360/130 متر185 کيلومترTIRSباند 10- مادون‌قرمز حرارتي30/11 – 30/1030 متر185 کيلومترباند 11- مادون‌قرمز حرارتي50/12 – 50/1130 متر185 کيلومتر2-2 مناطق حفاظت‌شده
مناطق حفاظت‌شده اصولاً براي حفظ تنوع زيستي داير شدهاند. اين مناطق بنيان تمام استراتژيهاي حفاظتي هستند که در راستاي نگهداري عملکرد اکوسيستمهاي طبيعي عمل مي‌کنند تا پناهگاه و مأمني براي گونهها و حفظ جريانهاي اکولوژيکي که در شرايط سخت و شديد چشماندازهاي خشکي و آبي قادر به زيستن و تداوم نيستند، فراهم نمايد [27]. در راستاي تلاش براي درک و توصيف بهتر رويکردهاي گوناگون، اتحاديه جهاني حفاظت از طبيعت منابع طبيعي (آي يو سي ان)3 بر اساس اهداف مديريتي، مناطق حفاظت‌شده را در شش کلاس، و دو زير کلاس طبقهبندي نموده است که در جدول 2-2 به‌صورت خلاصه بيان شده است [27].
جدول 2-2 شش طبقه اصلي مناطق حفاظت‌شده [35]
نام طبقهتعريفهدف اوليهذخيرهگاه طبيعت محدود شده
Iaناحيه يا سرزمين خشکي و دريايي که اکوسيستمها، چهرههاي زمين‌شناسي يا فيزيولوژيکي و يا گونههاي برجسته يا معرف و شاخص را دارا باشد حفاظت ناحيهاي، ملي و جهاني از اکوسيستمها، گونهها و يا سيماهاي مهم زمين‌شناختي که اين ويژگيها اساساً در صورت عدم حضور انسان محقق مي‌شوند.نواحي رام نشده
Ibناحيه بزرگي از زمين/دريا که بدون تغيير و يا اصلاح يا با اصلاحات بسيار کم، ويژگيها و تواناييهاي طبيعي آن دست‌نخورده و محفوظ مي‌باشد.براي حفاظت طولاني مدت از يکپارچگي اکولوژيکي ناحيهاي که تحت تأثير فعاليت‌هاي انساني نيست، فارغ از زيرساختهاي انساني است و جايي است که نيروها و جريانات طبيعي چيره هستند. پارک ملي
IIمناطق نسبتاً وسيع آبي يا خشکي مشتمل بر نمونههاي معرف از نواحي طبيعي عمده، چشماندازهاي طبيعي و يا مناظر بااهميت جهاني. اين مناطق عمدتاً براي حفظ اکوسيستم و اهداف تفرجي مديريت مي‌شود.براي حفاظت از تنوع زيستي که در طول آن ساختارهاي اکولوژيکي و جريانات محيط تحت حمايت قرار ميگيرند و اهداف آموزشي و تفريحي را توسعه مي‌دهد.اثر طبيعي ملي
IIIناحيهاي که شامل يک يا چند سيماي طبيعي يا طبيعي/فرهنگي ويژه که داراي ارزش منحصربه‌فرد و برجستهاي به خاطر نادر بودن ذاتي، نماينده بودن يا ويژگيهاي زيباشناختي يا اهميت فرهنگي آنهاست.حفاظت از سيماهاي ويژه و برجسته طبيعي، تنوع زيستي و زيستگاههاي وابسته به آن.مناطق تحت مديريت براي حفاظت از زيستگاهها
IVناحيهاي از زمين/دريا منوط به دخالت فعال براي دستيابي به اهداف مديريتي از قبيل اطمينان از صيانت زيستگاهها و يا پرداختن به شرايط لازم گونههاي ويژهنگهداري، حفاظت و ترميم گونهها و زيستگاههاچشماندازهاي خشکي و دريايي
Vناحيهاي از زمين، با ساحل و دريا درصورت مقتضي، جايي که تعامل بين انسان و طبيعت در طول زمان يک ناحيه از ويژگيهاي متمايز باارزشهاي مهم زيباشناختي، اکولوژيکي و يا فرهنگي را بهوجود آورده است و همچنين داراي تنوع زيستي غالباً بالا مي‌باشد.براي حفاظت و حمايت منظرههاي خشکي و آبي مهم و طبيعت وابسته به آن و ساير ارزشهايي که به‌وسيله تعامل انسان و طبيعت از طريق اعمال مديريت سنتي ايجاد مي‌شود.مناطق حمايت شده براي مديريت منابع
VIناحيهاي شامل سيستمهاي طبيعي برجسته و بکر براي تضمين دراز مدت حفاظت و نگهداري از تنوع زيستي، درحالي‌که به‌طور همزمان يک جريان از توليدات و خدمات طبيعي براي پاسخگويي به نيازهاي جامعه را فراهم کند.براي حفاظت از اکوسيستمهاي طبيعي و استفاده پايدار، زماني که حفاظت و استفاده پايدار به‌طور همزمان مفيد هستند
2-3 زونبندي
زونبندي يک ابزار کليدي توصيه شده براي مديريت مناطق حفاظت‌شده است [59]. يک استراتژي براي مديريت استفاده‌هاي چندگانه درون و اطراف مناطق حفاظت‌شده و يک رويکردي که در آن مرزهاي فضايي براي شناسايي مناطق با درجات مختلف فشارهاي مجاز انساني ترسيم مي‌شوند [50]. دي (2002) مي‌گويد: يک رويکرد زونبندي استفاده چندمنظوره سطح بالايي از حفاظت براي مناطق خاصي درحالي‌که اجازه استفاده معقول ازجمله فعاليت‌هاي ماهي گيري مداوم در مناطق ديگر فراهم مي‌کند. از طريق زون بندي براي هر واحد زمين کاربري خاصي در نظر گرفته مي‌شود. به‌طور معمول طرح زونبندي عبارت است از: مناطق مرکزي که حفاظت از آن به‌طور سخت‌گيرانه‌اي اجرا مي‌شود و مناطقي که به تدريج در آها حضور و فعاليت انساني رفته‌رفته شديدتر مي‌شود [47].
در مجموع در مناطق تحت حفاظت اهداف زير براي زونبندي قابل اجرا هستند.
1- فراهم آوري زمينه حفظ و حراست از زيستگاهها، اکوسيستمها و فرآيندهاي اکولوژيکي حياتي و معروف.
2- تفکيک فعاليت‌هاي همراه با تعارض انساني از يکديگر و جلوگيري از اثرات سوء آنها بر يکديگر و به هستههاي طبيعي از طريق ايجاد سپرهاي ضربه‌گير يا بافر.
3- حفظ کيفيت طبيعي و فرهنگي مناطق تحت حفاظت به موازات استفادههاي انساني در کنار هم.
4- حفظ و نگهداري برخي از مناطق در شرايط بکر و دست‌نخورده براي اهداف آموزشي، پژوهشي و پايشي.
5- ترميم و بازسازي بعضي از سيماهاي اکولوژيک (احياي اکولوژيک) به‌صورت طبيعي يا با دخالت انسان‌که براي رسيدن به اهداف حفاظت ضرورياند.
6- حفظ و نگهداري برخي مناطق براي استفادههاي عمومي مانند تفرج.
7- کاهش تعارضات مناطق براي رسيدن به اهداف حفاظت [34].
2-3-1 تعاريف زونها
پس از انجام مرزبندي پارک به‌کارگيري يک سيستم ارزيابي و طبقهبندي از اراضي محدوده داخل پارک و منابع آبي آن ضروري به نظر ميرسد. اين گام اساسي که در جهت تفکيک کل اراضي پارک براي اعمال مديريت بر نواحي صورت ميگيرد باعث مي‌شود شناخت بيشتري از پارک بهدست آمده، حفاظت بهتري از منابع آن صورت گيرد. در امريکاي لاتين همانند ساير بخشهاي جهان حداقل ازنظر اصول، سيستمهاي طبقهبندي اراضي براي تفکيک زمينهاي پارک توسعه پيدا کردهاند و هفت ناحيه مديريت تفکيک و مجزا شده و به شرح زير مورد قبول واقع شدهاند [35].
الف- ناحيه يا زون امن4: اين اراضي نشاندهنده مهمترين و اغلب آسيب پذيرترين ارزش‌هاي طبيعي محدوده داخل پارک به شمار ميرود. هرگونه فعاليت انساني که منجر به دگرگوني ارزش‌هاي اين ناحيه شود، ممنوع است و تنها آن دسته از فعاليت‌هاي ساختماني که براي مديريت و حفاظت کيفيتهاي بکر اين ناحيه ضرورت پيدا کند مجاز خواهد بود. اين فعاليتها معمولاً از يک پست و پاسگاه دورافتاده و ساده مرزي که هيچ‌گونه تأثيري بر ناحيه نميگذارد تجاوز نميکند [35].
ب- ناحيه يا زون حفاظت‌شده5: اين اراضي طبيعي غالباً در مجاورت زون امن قرار دارند و با اينکه سيماي برجسته طبيعي قابل توجهي دارند، ارزش زيست‌محيطي آنها مجموعاً پائينتر از ارزش‌هاي اراضي طبقه اول است. به همين دليل مي‌توان اين سيماهاي بااهميت را براي بهرهوري بازديدکنندگان آماده و قابل استفاده کرد. زون حفاظت به‌عنوان زمينهاي بينابيني يا زمينهاي پيراموني ضربهگير براي جدا کردن نواحي علمي زون امن از ديگر نواحي قابل دسترس پارک تلقي مي‌شود. در اين ناحيه معرفي حيوانات و گياهان غيربومي مجاز نبوده، حتيالامکان بايد گونههاي خارجي از اين ناحيه ريشهکن شوند. توسعه فيزيکي در اين ناحيه به احداث راههاي ساده و ابتدائي، پست و پاسگاه، اردوگاهها و حداقل امکانات و تسهيلات تحقيقاتي محدود مي‌شود و احداث جاده و مسيرهاي رفت و آمد براي وسايل نقليه موتوري ممنوع است [35].
ج- ناحيه يا زون تفرج گسترده6: در اين ناحيه توسعه جادههاي يک‌طرفه، تريلها، محلهاي چادر، اردو، مناظر ديدني، ايجاد چشماندازها و دورنماها انجام ميگيرد.در هر صورت از توسعه امکانات و تسهيلاتي نظير مراکز بازديدکنندگان، هتلها، تسهيلات جابجايي اسکي‌بازان و مانند آن‌که باعث تشديد استفاده از اين ناحيه مي‌شود بايد جلوگيري کرد و در عين حال از هر نوع کوششي که باعث کاهش اثرات سوء زيست‌محيطي ناشي از توسعه فيزيکي در اين ناحيه ميگردد دريغ نکرد. اين ناحيه نيز عملکردي همانند ناحيه حفاظتي داشته، به‌صورت اراضي ضربه‌گير پيراموني يا بينابيني باعث حمايت و حفاظت بهتر از نواحي ديگر مي‌شود [35].
د- ناحيه يا زون استفاده متمرکز7: اين ناحيه زمينهايي را دربرمي‌گيرد که تراکم بازديدکنندگان در آن زياد است و به همين دليل استفاده از منطقه، تحت نظارت و مديريت قرار دارد. اين نواحي غالباً ازنظر مساحت درصد بسيار کمي از کل وسعت پارک را در برگرفته و شامل فروشگاههاي عرضه کننده نيازهاي بازديدکنندگان، محلهاي رسمي براي اردو، چادر، تسهيلات موردنياز جهت اقامت شبانه بازديدکنندگان و واحدهاي اداري است. اراضي واقع در اين ناحيه شديداً تحت تأثير استفادههاي بازديدکنندگان قرار دارد. به موازات توسعه ساير نواحي بايد شديداً مراقب بود که اثرات توسعه فيزيکي نقاط ديگر بر ارزش‌هاي پارک به حداقل کاهش يابد. تسهيلاتي که براي استفادههاي عمومي در اين ناحيه ايجاد مي‌شود بايد از يک‌سو در حداقل ميزان خود باشد و از سوي ديگر باعث افزايش سطح بهرهمندي بازديدکنندگان از ناحيه شده، ايمني آنها را تضمين کرده، امکان حفاظت از منابع پارک را تأمين کند [35].
ه- زون يا ناحيه تاريخي-فرهنگي8: اين طبقه به آن دسته از اراضي پارک اختصاص مييابد که ازنظر ملي و بينالمللي بااهميت بوده، زمينههاي معماري، تاريخي و منابع فرهنگي معاصر را شامل مي‌شود. اين طبقه به دليل توجه مستقيمي که بر اهميت حفاظت و تفسير اين آثار به‌عنوان ميراثهاي فرهنگي ملل دارد بسيار حائز اهميت بوده و اگر در مجاورت زون حفاظتي يا زون تفرج گسترده ايجاد شود، در اغلب مواقع مطلوبيت بيشتري خواهد يافت. توسعه فيزيکي فقط محدود به زماني است که از جهت حفاظت و ترميم و احياي ارزش‌هاي فرهنگي و تفسير آنها ضرورت پيدا کند. استفاده عمومي از اين ناحيه نيز فقط در سطح بازديد و آموزش انجام ميگيرد [35].
و- زون يا ناحيه بازسازي9: آن دسته از اراضي محدوده داخل مرزهاي پارک که در اثر معرفي گونههاي گياهي و جانوري غيربومي، بهرهبرداري از معدن، بهرهبرداري از جنگلها، آتش‌سوزي، کشاورزي و مناطق مسکوني و نظاير آن از بين رفته يا دگرگون شدهاند و به حکم ضرورت هماکنون مورد توجه قرار گرفتهاند در اين طبقه جاي ميگيرند [35].
ز- ناحيه يا زون استفادههاي ويژه10: زمينهاي اين ناحيه براي برآورد نيازهاي اساسي مديريت از جنبه خدماتي نظير خانهسازي براي نيروي انساني شاغل در پارک، امکانات نگهداري و انبار تجهيزات، طرحهاي تأمين آب و برق، برجهاي ارتباطي، بهداري و نظاير آن طرحريزي شده، مورد استفاده قرار ميگيرد. تا آنجا که ممکن است اين تأسيسات بايد دور از افق ديد بازديدکنندگان و محوطههاي مورد استفاده آنها استقرار يابد. اراضي اين ناحيه همچنين براي آن دسته از استفاده‌هايي که با اهداف پارک ناسازگار است، مورد استفاده قرار ميگيرد [35].
2-4 کاربري و پوشش اراضي
پوشش اراضي به ترکيب و ويژگيهاي اجزا و عوارض طبيعي روي سطح زمين اطلاق ميشود [12]، درحالي‌که کاربري اراضي به نوع فعاليت انساني که در بخشي از سرزمين انجام ميگيرد (مانند کشاورزي و يا مناطق مسکوني) گفته ميشود [29]. كاربري اراضي نتيجه روابط متقابل پارامترهاي اجتماعي- فرهنگي و توان بالقوه سرزمين است [12]. تغييرات در كاربري و پوشش اراضي نتايج چشمگيري در محيط‌زيست ازجمله زيستگاه گونههاي نادر و درخطر انقراض و تنوع زيستي دارد [60].
2-5- سنجش از دور
دورسنجي علمي است که به‌وسيله‌ي آن ميتوان با استفاده از يک دسته اندازهگيريهايي که از فاصله دور و بدون هيچگونه تماس فيزيکي انجام ميشود، درباره‌ي اشياي مختلف زميني اطلاعات کسب کرد. لازمهي عمليات دورسنجي، برخورد انرژي ساطع شده از يک منبع انرژي با پديدهها است که از طريق ثبت و تجزيه‌وتحليل انرژيهاي بازتابشي، شناخت اشيا را امکانپذير ميسازد [16]. پيشينه فناوري سنجش از دور به بيش از يک قرن ميرسد اين کار با عکسبرداري هوايي از بالنهاي طنابي و سپس هواپيما و فضاپيما آغاز شده است ثابت شده که سنجش از دور منبع باارزش و مطمئني براي اطلاعات جغرافيايي مختلف است. انواع گوناگون سنجندههاي هوايي و فضايي11 تصاويري را توليد کردهاند که در دامنه وسيعي از کاربردها -از پيشبيني هوا و تغيير و تبديل منابع تا برنامهريزي سرزمين و دفاع- استفاده شدهاند [11]. امروزه تصاوير ماهوارهاي و فن‌هاي سنجش از دور، بهدليل فراهم آوردن دادههاي به هنگام و قابليت بالاي آناليز کاربرد گستردهاي در تمامي بخشها ازجمله کشاورزي، منابع طبيعي و تهيه نقشه کاربري اراضي به‌عنوان نقشههاي پايه در آمايش سرزمين دارند [18].
2-6 آماده سازي تصاوير ماهوارهاي براي تهيه نقشه
دادههاي خام به شکلي که توسط سنجندههاي موجود در ماهواره يافت مي‌شوند، ممکن است کمبود يا خطاهايي داشته باشند. جهت رفع اين خطاها، اعمالي بر روي دادههاي ماهوارهاي، براي حذف خطاهاي هندسي، اتمسفري و توپوگرافي بکار ميروند. نوع و مقدار پيش‌پردازش‌هاي اعمال شده بر يک تصوير بستگي به نوع و کاربرد تصوير اصلاح شده دارد. پس از اعمال پيش‌پردازش بر دادهها، امکان انجام پردازش نهايي دادهها جهت مطالعه و تفسير و استنتاج فراهم ميگردد [51].
2-7 طبقهبندي اطلاعات ماهوارهاي
براي طبقهبندي پديدهها و عوارض مختلف زميني از طريق دادههاي ماهوارهاي از روش‌هاي متفاوتي مي‌توان استفاده کرد که دو روش آن عبارتند از:
الف- طبقهبندي نظارت‌شده
ب- طبقه‌بندي نظارت‌نشده
2-7-1 طبقهبندي نظارت‌شده
اين روش طبقهبندي با استفاده از نمونه‌گيري بر اساس اطلاعاتي که از عمليات صحرايي و مناطق مشاهدهاي (نقاط کنترل) به دست ميآيد انجام ميگيرد. به‌اين‌ترتيب که ابتدا انواع کاربري اراضي در عمليات صحرايي مشخص شده و نقاط کنترل براي هر نوع کاربري در روي تصاوير تعيين مي‌شود. هر پيکسل از تصوير در طبقهبندي پوشش زمين (از قبل مشخص شده) طبقهبندي مي‌شود [32].
2-7-2 طبقهبندي نظارت‌نشده
اين روش، روشي کامپيوتري بدون استفاده از هدايت مستقيم انساني است که در اين حالت تحليلگر، پيکسلهاي مشابه مربوط به اعداد رقومي مشابه را در کلاسهاي طيفي با استفاده از روش‌هاي آماري گروهبندي مي‌کند. روش‌هاي آماري استفاده شده ميتواند روشهايي چون آناليز دستهاي12 و نزديکترين همسايه13 باشد. تصاوير به دست آمده بدين روش ميتواند به‌وسيله مقايسه کردن دستهها با نقشهها و عکسهاي هوايي و ديگر مواردي که در رابطه با موقعيت تصوير ميباشند تعبير و تفسير شوند [1].
2-8 ارزيابي توان اکولوژيکي
ارزيابي نوعي ارزشدهي به کميتي است که کارکرد آن نامعلوم است و ارزيابي توان اکولوژيکي سرزمين به معناي عينيت بخشيدن به قابليت بالقوه سرزمين در قالب کاربريها (زونها) واجد توان است. در اين مطالعه هدف از انجام فرايند ارزيابي توان اکولوژيکي آن بود تا با استفاده از پارامترهاي زيست‌محيطي استفادههاي مفيد کاربردي (تعيين توان همگن واحدهاي زيست‌محيطي) براي مرحله پاياني مطالعه يعني زونبندي به دست آيد [9]. اهميت ارزيابي توان اکولوژيک تا بدان جاست که چنانچه سرزمين بالقوه فاقد توان اکولوژيکي مناسب براي اجراي کاربري خاصي باشد (حتي در صورت نياز اقتصادي-اجتماعي به وجود آن کاربري) اجراي آن طرح نه‌تنها سبب بهبود وضعيت زيست‌محيطي منطقه نميگردد، بلکه تخريب بيشتر محيط را نيز موجب مي‌شود [44]. حال زونبندي با فراهم کردن نيازهاي فضايي لازم براي حضور فعاليت‌هاي متفاوت و گاه متضاد اين امکان را به وجود ميآورد که هر منطقهاي در هر طبقهاي قرار ميگيرد به اهداف چندجانبه خود بدون هرگونه تعارضي با يکديگر دست يابند و در کل بر اساس زونبندي، اهداف مديريت برنامه‌ريزي مي‌شود و طرح مديريت به‌عنوان سند فعاليت مناطق حفاظت‌شده، موجوديت آنها را درازمدت تضمين مي‌کند [27].
2-9 روش‌هاي ارزيابي توان اکولوژيکي محيط‌زيست
روش‌هاي متفاوتي براي ارزيابي اکولوژيکي محيط‌زيست وجود دارد. تفاوت روش‌هاي مختلف به خاطر تفاوت مدلهاي اکولوژيکي ساخته شده است. يا به عبارت ديگر، اين به جهت تفاوت مدلهاي اکولوژيکي ساخته شده است که روش‌هاي متفاوتي براي ارزيابي توان اکولوژيکي سرزمين نتيجه شدهاند [36]. بر اساس تعداد منابعي که در ساختن مدلهاي اکولوژيکي نقش پيدا مي‌کنند روش‌هاي ارزيابي متفاوتي را مي‌توان گروهبندي نمود. اين روشها عبارتند از:
2-9-1 روش‌هاي ارزيابي يک معياره
در سرزمينهايي که رابطه تنگاتنگ بين منابع اکولوژيکي شناخته شده آن وجود دارد، مي‌توان با بررسي يکي از منابع، به آسيبپذيري و يا توان منابع ديگر و درنهايت آسيب‌پذيري يا توان سرزمين پي برد [9]. در اين روش نوع منبع اکولوژيکي انتخاب شده براي ساختن مدل اکولوژيکي و درنتيجه انجام کار ارزيابي، بستگي به نوع سرزمين، درجه تبحر متخصصين در بررسي آن منبع بخصوص و درجه معرف بودن منبع نسبت به ويژگيهاي ساير منابع سرزمين دارد. به‌طور معمول، در برخي روشها خاک، بعضيها رستنيها و برخي ديگر شکل زمين يا ژئومرفولوژي سرزمين را به‌عنوان عامل اصلي ارزيابي در نظر ميگيرند [36].
2-9-2 روش‌هاي ارزيابي دو معياره
اساس اين روشها از ترکيب دو عامل فيزيکي مانند خاک و شکل زمين و يا ترکيبي از يک عامل فيزيکي مانند خاک و يک عامل بيولوژيکي مانند رستنيها نشأت ميگيرد [36].
2-9-3 روش‌هاي ارزيابي چند معياره
در اين روشها منابعي که هم در تجزيه‌وتحليل و جمعبندي دادهها و هم در ساختن مدلهاي اکولوژيکي نقش داشتهاند بيش از دو مورد هستند. روش‌هاي ارزيابي چند عامله منسجمتر و دقيقتر از روش‌هاي يک و دو عامله توان سرزمين را نشان ميدهند [9].
2-10 تحليل تصميم‌گيري چند معياره14
تجزيه‌وتحليل تصميم‌گيري چند معياري (MCDA) جزئي از خانواده فن‌هاي معمولي بکار گرفته شده توسط سيستم پشتيباني تصميم‌گيري15 است که براي مقايسه مسيرهاي مختلف بر اساس فاکتورهاي چندگانه و براي شناسايي بهترين راه‌حل قابل انجام است. اين روش‌ها شامل فن‌هايي براي ساختار مشکلات تصميم‌گيري، انجام تجزيه تحليل حساسيت، بهبود شفافيت و بالا بردن تجسم نتايج و غيره مي‌باشد. در عمل برنامه ريزان و مديران نيازمند ارزيابي توزيع مکاني ويژگي‌هاي زمين، و تصميم‌گيري در رابطه بااينکه فعاليت‌ها محدود شود يا تحريک شود و يا در کجا اقدامات پيشگيرانه براي حفاظت از طبيعت انجام شود [47]. در حقيقت هدف MCDA دادن خدمات در تصميمگيري است نه اتخاذ تصميم [27]. در اين رابطه بسياري از مطالعات قدرت بين ارتباط بين GIS با MCDA يا DSS نشان مي‌دهند [47].
2- 11 روش‌هاي تصميمگيري چندمعياره
2-11-1 روش نزديکي به حد ايدهآل (TOPSIS)
اين روش يک متد تصميمگيري قوي و فني است که اولين بار به‌وسيله يون و هوانگ در سال 1993 مطرح شد. در اين روش بر اساس نزديکي به ميزان ايدهآل گزينهها را رتبهبندي مي‌کنيم. بدين ترتيب که هرچه يک گزينه به حد ايدهآل نزديکتر باشد و از ضد ايدهآل دورتر باشد ارزش بيشتري ميگيرد [9]. که اصل اساسي اين روش مي‌باشد. TOPSIS فرض مي‌کند که هر معيار در ماتريس تصميمگيري مطلوبيت افزايشي يا کاهشي يکنواخت دارد [27]. اين روش در زماني که تصميمگيري بر اساس چندين شاخص کمي و کيفي انجام مي‌شود بسيار مفيد است. اين روش گزينه ايده آلي که ترکيبي از بهترين مقادير قابل دستيابي به همه معيارها مي‌باشد و همچنين بدترين گزينه که ترکيبي از بدترين مقادير قابل دستيابي همه معيارهاست مييابد



قیمت: تومان


پاسخ دهید