پايان‌نامه کارشناسي ارشد
گروه: کلام شيعه
عنوان
بررسي افضليت حضرت علي? در صحيح صحاح سته
استاد راهنما
حجت الاسلام والمسلمين ابوالقاسم رشيدپور
استاد مشاور
حجت الاسلام و المسلمين سيد ابوالحسن حسن‌زاده
نگارنده
مهدي ميناوي
شهريور 1393
s
کليه‌ي حقوق اين پايان‌نامه، اعم از چاپ، تکثير، نسخه‌برداري، ترجمه، اقتباس و… براي دانشگاه اميرالمؤمنين? اهواز محفوظ است. نقل مطالب با ذکر مأخذ، بلامانع است.
اهدا
پيشگاه حضرت وليعصر ?
ارواحنا لتراب مقدمه الفداء
تشکر و تقدير
در آغازين سطور اين نوشته بر خود فرض ميدانم که سپاسگزاري متواضعانه خود را نسبت به استاد محترم راهنما جناب آقاي حجت الاسلام و المسلمين دکتر رشيد پور و استاد محترم مشاور حضرت آيه الله حسن زاده دام عزهما ابراز کنم، بزرگواراني که از بدو کار که موضوع پيشنهادي خود را مطرح کردم، با اقبال و استقبالي از سويشان مواجه شدم که عمده نيروي خود را در طي اين پژوهش مرهون آن مي‌دانم، عزت و سلامتي و بقاي وجود پر برکتشان را از خداوند متعال خواستارم.
و نيز برخود فرض ميدانم که از استادان محترم داور که قبول زحمت کرده و امکان استفاده از نقطه نظراتشان را برايم فراهم مي‌سازند و ديگر دست اندرکاران دانشگاه حضرت اميرالمومنين? و تمامي برادراني که به نحوي ياور بنده بودند تا بتوانم اين تحقيق را به پايان ببرم تشکر و قدرداني کنم و بر آنان درود بفرستم.
باسمه تعالي
چکيده پايان نامه کارشناسي ارشد
دانشگاه اميرالمؤمنين?عنوان پايان‌نامه:
نقش مکتب امام حسين? در نهضت بيداري اسلامي عصر حاضرنام نويسنده:
مهدي ميناوياستاد راهنما:
حجت الاسلام و المسلمين دکتر ابو القاسم رشيد پوراستاد مشاور:
حجت الاسلام و المسلمين سيد ابولحسن حسن زادهدانشکده:
حکمت و کلامگروه:
کلامرشته تحصيلي:
کلام شيعهتاريخ تصويب:
تاريخ دفاع:
تعداد صفحات:
چکيده پايان‌نامه:
يکي از شرايط و ويژگيهاي امامت مسلمين نزد شيعه و بسياري از اهل سنت شايستگي و افضليت امام بر ساير افراد امت است. از اين رو اثبات فضايل حضرت علي? آن هم در معتبر ترين کتب اهل سنت يعني صحاح سته از اهميت بسزايي برخوردار است. ما در اين رساله تلاش نموده ايم تا رواياتي را که در صحاح سته در فضايل حضرت علي? وارد شده و دلالت بر افضليت ايشان از ساير افراد امت دارد مورد مطالعه و بررسي قرار دهيم. از اين رو پس از بررسي مفهوم امام و امامت و بر شمردن شرايط و ويژگيهاي مهم آن نزد شيعه و اهل سنت و معرفي صحاح سته به دلايل افضليت پرداخته و پس از آن اين احاديث را در کتب صحاح سته به صورت دسته بندي مورد بررسي و نقد قرار مي‌دهيم.

واژگان کليدي: حضرت علي?، امامت، افضليت، صحاح سته، اهل سنت.
فهرست مطالب
فهرست مطالب‌أ
مقدمه1
فصل اول: کليات و مفاهيم2
گفتار اول: کليات3
تعريف مساله3
پيشينه تحقيق4
جنبه جديد بودن ونوآوري تحقيق5
ضرورت تحقيق5
هدف تحقيق5
سئوالات تحقيق6
سئوال اصلي6
سئوالات فرعي6
فرضيه اصلي6
روش انجام تحقيق7
گفتار دوم: مفاهيم8
افضليت در لغت و کلام8
امام و امامت8
شرايط امام و ويژگيهاي امام9
صحاح سته10
شخصيت امام علي?10
فصل دوم: معرفي صحاح سته12
گفتار اول: صحيح بخاري13
نگاهي به زندگي بخاري14
بخاري در نگاه محدّثان اهل سنّت15
کتاب صحيح بخاري در نگاه اهل سنت15
بررسي صحيح بخاري16
نقل به معني16
نقل حديث مجعول17
نقل حديث از افراد مجهول يا کذّاب18
نقل ناقص حديث18
گفتار دوم: صحيح مسلم19
مهمترين تاليفات مسلم19
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت در باره ي مسلم20
تذکار20
گفتار سوم: سنن ابن ماجه21
آثار ابن ماجه21
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت21
گفتار چهارم: سنن ترمذي22
تاليفات ترمذي22
تذکار22
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت23
گفتار پنجم: سنن ابي داود24
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت25
گفتار ششم: سنن نسايي26
آثار نسائي26
فصل سوم: بررسي دليل افضليت امام28
مقدمه29
امام در لغت و کلام29
رويکرد اهل سنت به مساله امامت30
ويژگيها و مختصات امام نزد عامه32
امامت مفضول33
رويکرد اماميه به مساله امامت40
ويژگيها و مختصات امام نزد اماميه41
امامت افضل43
فصل چهارم: روايات افضليت امام علي? در صحاح سته48
مقدمه49
گفتاراول: روايات مشترک50
گفتار دوم: روايات مختص58
فصل پنجم: بررسي روايات68
مقدمه69
گفتار اول: حديث ثقلين70
گفتار دوم: حديث منزلت75
گفتار سوم: حديث ولايت79
گفتار چهارم: حديث رايت86
گفتار پنجم: معيار شناخت مؤمن و منافق89
نتيجه گيري کلي93
برتري امام علي? بر همه صحابه به اعتراف علماي اهل سنت93
تمسک به ثقلين94
منزلت94
ولايت94
امام علي و مودت95
امام علي? برادر پيامبر96
امام علي و تربيت الهي96
محبوبترين خلق نزد خداوند96
امام علي دانا ترين صحابه96
معيار مومن و منافق97
معيار سلم و حرب97
باغي بودن دشمن حضرت98
منابع و مآخذ99

فصل اول: کليات و مفاهيم
گفتار اول: کليات
تعريف مساله
يکي از مسايل مورد اختلاف ميان شيعه و برخي از فرق اهل سنت مساله افضليت امام علي? از ديگر خلفا و صحابه است. از آنجاييکه يکي از ادله اثبات امامت و خلافت بلافصل اميرالمومنين? افضليت ايشان است اين مساله اهميت پيدا مي‌کند لذا در اين رساله ما در صدد اثبات افضليت آن حضرت بر اساس روايات و احاديث وارده بخصوص در صحاح سته هستيم که مهمترين و با اعتبار ترين کتب روايي در ميان فرق عامه است.
افضليت امام علي? به نظر ما از بديهيات تاريخ است؛ يعني اگر کسي تاريخ اسلام را حتي در منابع برادران اهل تسنن مطالعه کند، برايش هيچ ترديدي باقي نمي‌ماند که حضرت علي? افضل و برترين صحابه است. شما مي‌توانيد کتاب عبدالفتاح عبدالمقصود يا کتاب‌هاي ديگر برادران اهل تسنن را بخوانيد؛ رواياتي که در باب اهل بيت و امام علي? در آنها وجود دارد، در صحاح سته و ديگر کتب اهل تسنن، تاريخ يعقوبي و تاريخ‌هاي ديگر، ملاحظه خواهيد کرد که اين مسئله از قطعيات تاريخ است؛ يعني اگر کسي با تاريخ اسلام حتي از ناحيه کتب اهل سنت آشنايي پيدا کند، حتي اگر مسلمان هم نباشد، ولي ملاک را تاريخ اسلام بگيرد، حتي آيات و روايات را هم کنار بگذارد و تاريخ اسلام و مجاهدت‌هاي امام?، صبر ايشان، تلاش ايشان، زندگي ايشان و سيره عملي ايشان را ببيند، در افضليت ايشان ترديد نمي‌کند ؛ پس به نظر ما افضل بودن امام علي? از بديهيات تاريخ اسلام است؛ و از آنجا که يکي از برجسته ترين مسايل مطرح در جامعه اسلامي موضوع مرجعيت و تعيين اين مرجع در ميان امت پس ار رسول الله? است. در اين نوشتار برآنيم تا براساس مهمترين مباني و کتب روايي عامه يعني صحاح سته که بالاترين ارزش روايي را در ميان اهل سنت دارند به بيان اقرار آنها به افضليت حضرت اميرالمونين علي? بپردازيم.
پيشينه تحقيق
شواهد و مستندات تاريخي گواه بر آن است که اهل بيت از زمان رسول الله تاکنون مورد احترام و تکريم بوده اند و بسياري از صحابيان و تابعيان ستايش‌ها و مراجعات بسيار به اين بزرگواران خصوصاً حضرت علي? داشته اند، اين ادعا را مي‌توان با بررسي در متون روايي و تفسيري و کلامي به اثبات رسانيد، شاهد اين ادعا کتب فراواني است که بزرگان شيعه و اهل سنت در بيان مناقب و فضايل اميرالمومنين در طي قرون به رشته تحرير در آورده اند. از جمله مي‌توان به موارد زير اشاره نمود:
جواهر المطلوب في فضايل علي بن ابيطالب?، فخر الدين بن محمد علي طريحي 1085 ه ق.
1001 فضليت از اميرالمؤمنين علي? در کتب اهل سنت، محمدرضا رمزي اوحدي.
مدينه المعاجز، هاشم بن سليمان بحراني، ترجمه سيد غريب عساکره.
اختصاصات حضرت علي?، حسين عمادزاده.
امام علي بن ابيطالب?، عبدالفتاح عبدالمقصود، ترجمه سيد محمد مهدي جعفري.
خصائص اميرالمؤمنين علي بن ابيطالب، احمد بن علي نسائي، نصرالله آيتي مقدم.
کشف اليقين في فضائل اميرالمؤمنين، حسن بن يوسف حلي (علامه حلي).
سيماي امام علي به روايت اهل سنت، هاشم بن سليمان بحراني، ترجمه محمد اميني.
فضايل مختصه اميرالمومنين? از ديدگاه قران، حديت و تاريخ، نرجس سادات نژاد حسينيان، پايان نامه کارشناسي ارشد.
حديث ثقلين در اثبات امامت، مهدي منصوري فر، تحقيق پاياني سطح سه حوزه علميه قم.
با اين همه، پژوهش و نگارشي جامع و مستقل در باره افضليت حضرت علي? در صحاح سته کمتر به انجام رسيده است و بيشتر به مرجعيت علمي ، سياسي و ديني آن حضرت پرداخته اند و محدوده اين پژوهشها يا در دامنه وسيعي از کتب روايي – کلامي اهل سنت و شيعه پرداخته شده و شامل تمام کتب حديثي و تفسيري و… مي‌شده يا محدود به يکي از کتب خاص بوده است، لکن ما در اين رساله برآنيم تا اين موضوع را يعني افضليت حضرت امير را در صحاح سته – منحصراً – که مهمترين و صحيح ترين کتب روايي از منظر اهل سنت مي‌باشند مورد بررسي قرار داده و با طرح مسئله تقدم افضل بر مفضول به اثبات افضليت اميرالمومنين? بر ديگر صحابه بپردازيم.
جنبه جديد بودن ونوآوري تحقيق
در اين پژوهش سعي شده تا با نگاهي همه سو نگر و چند بعدي به مسئله در کتب صحاح موضوع را مورد کندوکاو قرار داده و از اين جهت که محدوده تحقيق صرفاً کتب سته اهل سنت مي‌باشد که کمتر چنين موضوعي در اين محدوده مورد توجه قرار گرفته شده است مي‌توان جنبه نوآوري تحقيق را در همين مسئله دانست.
ضرورت تحقيق
پس از پيامبر? جامعه اسلامي دچار انحراف شديدي گشت به طوري که مسير خلافت و ولايت از حرکت اصلي خود دور ماند؛ چنان چه اگر اين مسئله ظهور نمي‌کرد، مطمئناً جامعه اسلامي در وضع مطلوب تري قرار مي‌گرفت، لکن آن چه منشأ اين افتراق گشت، بعدها، به دنبال ايجاد پايگاه فکري براي خود شد تا اساس تفرقه را بر هوا و هوس نگرداند و چنان بنمايد که اين امر ضروري بوده است؛ لذا ضروري و شايسته است که جهت دفاع از حريمِ حرکت اصيلِ نبوي مقام و منزلت جانشين حقيقي ايشان که وزير و وصي به حق او و امير مؤمنان تا پايان تاريخ خواهد بود، بيش از پيش نمايان شود؛ بنابراين اين بحث تحت عنوان ( افضليت امام علي? ) در راستاي همين هدف گرد آمده و اميد مي‌رود با مطالعه اين بحث، گوشه اي از حقايق صدر اسلام و مظلوميتي که در ” افضل الناس بعد النبي” رواگشته، آشکار گردد و مقدمه اي باشد جهت تحقيقات بيشتر در اين زمينه
هدف تحقيق
– اثبات افضليت حضرت علي? از منظر اهل سنت براساس روايات در کتب صحاح سته.
– بيان تاثير غرض ورزي‌ها و تعصبات در بيان فضايل امير المومنين.
– بيان ضرورت پيروي از افضل پس از رحلت رسول خدا? .
– بيان شواهد و مستنداتي از افضليت اميرالمونين از دوران پس از رسول خدا.
– روشن شدن برخي از زواياي پنهان موضوع.
– آگاهي بيشتر از ميراث گرانبهاي حضرت امير و استفاده از آن.
– برجسته شدن وجوه مشترک ميان مسلمانان و ايجاد همگرايي بيشتر حول محور اهل بيت خصوصاً حضرت علي? .
– فراهم آوردن بستر‌هاي مناسب براي ايجاد همدلي و وحدت ميان مسلمانان.
– باز شدن دريچه‌هاي نو به روي پژوهشگران و فراهم اوردن بستر مناسب براي تکميل موضوعات نزديک به اين پژوهش.
سئوالات تحقيق
سئوال اصلي
اين است که: اصولاً افضليت حضرت علي? در صحاح سته از چه جايگاهي بر خوردار است ؟ در صحاح سته برخي روايات بطور مشترک و برخي روايات بطور مختص افضليت حضرت علي? اثبات مي‌نمايند.
سئوالات فرعي
1- ديدگاه اهل سنت و شيعه در تعريف مفاهيم امامت و شرايط افضليت چيست ؟
2- صحاح سته نزد اهل سنت از چه جايگاهي برخوردار است ؟
3- ديدگاه شيعه و اهل سنت درباره دليل افضليت چيست ؟ همه شيعيان و بسياري از اهل سنت برتري و افضليت را دليل بر امامت مي‌دانند.
فرضيه اصلي
الف) اگرچه در منابع اهل سنت تقدم مفضول بر افضل به حکم مصلحت جايز دانسته شده است اما در امر خلافت و امامت بر جامعه اسلامي هيچ مصلحتي بالاتر از جاري کردن احکام الهي و رواج سنت نبوي نيست و اين امر ميسور نمي‌شود مگر به حکومت امام افضل
ب) اوضاع و احوال جامعه اسلامي تحت تاثير حاکمان اموي و عباسي و عناد آشکار آنها با اهل بيت و دوري آنها از سنت نبوي باعث تربيت نسل‌هايي – و به تبع آن عالماني – شد که با مشي فکري آنها همسو بوده تا به نشر معارفي بپردازند که در همان محيط پرورش يافته اند.
ج) احاديث و روايات فراواني در کتب عامه به ويژه صحاح سته در نقل فضايل اميرالمومنين و افضليت ايشان بر ديگر صحابه نقل شده است.
د) با تاکيد و اثبات اين مسئله که امام افضل بر مفضول مقدم است و نقل احاديث و شواهد روايي از کتب صحاح مي‌توان افضليت حضرت علي? را اثبات کرد.
روش انجام تحقيق
اين تحقيق دراساس از روش کتابخانه اي پيروي مي‌کند وبه صورت تحليل و توصيف محتوا خواهد بود با اين توضيح که نخست به شرح لغات و کليد واژه‌هاي مربوطه مي‌پردازيم و نسبت به استخراج مفاهيم و کليات بحث اقدام مي‌کنيم سپس بر اساس توصيف محتوايي کتب صحاح سته مورد نقد و بررسي قرار خواهند گرفت و به بيان تعامل و يا تقابل اين کتب با مسئله افضليت اميرالمونين و بيان روايات و احاديث منقول در اين کتب پرداخته مي‌شود./
گفتار دوم: مفاهيم
افضليت در لغت و کلام
افضليت در لغت به معناي برتري، فزونتري، تفوق، و افضل بودن است. 1 و در کلام يکي از ويژگي‌هاي امام که مورد اختلاف متکلمان مسلمان واقع گرديده، افضليّت او از ساير افراد امّت است. افضليت در نظر ايشان از دو حيث مطرح است: نخست افضليت به معناي فزون تر بودن کرامت و ثواب او در نزد خداوند و دومي افضليت در صفاتي که شرط امامت ظاهري است. متکلمان اماميه به اتفاق افضليت از هر دو حيث را از شرايط ضروري امامت مي‌دانند. اين مسأله براي اولين بار از طرف شيعيان مطرح گرديد تا با تکيه بر افضليت امامان خود، احقّ بودن ايشان براي امامت را اثبات کنند. در افرادي که از طرف امام به حکومت نصب مي‌شوند مثل واليان، اميران و قضات، اگرچه افضليت مطلق شرط نيست، ولي ايشان نيز بايد در آنچه بر آن ولايت مي‌يابند، از رعاياي خود افضل باشند و در هيچ حال تقدّم مفضول بر فاضل جايز نيست. اما متکلمان اهل سنّت در اين مسأله ديدگاه واحد و ثابتي نداشته اند. گروهي در مقام نظر از وجوب امامت افضل جانبداري کرده و در واقعيت تاريخي ترتيب خلفا را به ترتيب افضليت آن‌ها دانسته اند. اما اکثر معتزله و اشاعره امامت افضل را ضرورتاً به مصلحت ندانسته و به عذر حفظ مصالح امت، به جواز امامت مفضول با وجود افضل رأي داده اند. هرگروه در اثبات مدّعاي خود به دلايلي از کتاب، سنّت، اجماع، و عقل تمسک کرده اند.
امام و امامت
“امام” و”امامت” دو واژة عربي به معناي “پيشوا” و “پيشوايي” هستند. “اِمام” و “اَمام” يک ريشه دارند؛ اَمام يعني سمت جلو و اِمام کسي است که در جلو قرار دارد و عدهاي پشت سر او حرکت ميکنند. پس، از نظر لغت شناسان عرب، امام، هرکس يا هرچيزي است که در کارها به او اقتدا ميشود. جمع امام “ائمه” است که در اصل “أأممه” بر وزن امثله بوده است
اما در اصطلاح، امام يعني رهبر عموم مسلمانان در کارهاي ديني و دنيوي؛ امام جانشين پيامبر? است و طبق عقيدة اماميه از سوي خدا تعيين و به وسيلة پيامبر يا امامي که رهبري جامعه را بر عهده دارد، به مردم معرفي ميگردد. امام صفاتي خاص دارد و تا جهان باقي است وجود وي نيز واجب خواهد بود.
بين مسلمانان در اينکه امامت مقامي انتخابي است يا انتصابي، اختلاف وجود دارد؛ بيشتر اشاعره، معتزله و خوارج بر اين عقيده اند که طريق ثبوت، اختيار امت به اجتهاد اهل اجتهاد است و ثبوت امامت به نص هم رواست؛ اما نصي در مورد امامت بر شخص معيني وارد نشده است. در مقابل، شيعة اماميه به اتفاق آرا چنين اعتقاد دارند که امامت، يک مقام انتصابي و تنصيصي از سوي پروردگار متعال و پيامبر است. زيرا اولاً: تعيين امام، لطفي است از جانب خدا براي اصلاح امور بندگانش و هر لطفي بر خداوند لازم است؛ پس خداي متعال، خود، امام را تعيين ميفرمايد؛ ثانياً: امام بايد ويژگي‌هاي خاصي داشته باشد تا شايستگي مقام امامت را از جانب خداوند احراز کند و جز خداوند ـ که بر زمين و زمان احاطه دارد ـ کسي عالم به عصمت و افضليت افراد نيست؛ پس به سبب اينکه امت به امور غيبي علم ندارند، نميتوانند شخصي که چنين صفاتي دارد را شناسايي کنند؛ در نتيجه خداوند بر امامت امام، تصريح مي‌فرمايد؛ با تصريح خداوند هيچ گونه شک و شبهه اي در اختصاص اين مقام به فرد باقي نخواهد ماند. در واقع، شيعه تصريح مي‌کند که جايز نيست امر خلافت را در اختيار افراد امت يا افرادي از مردم که اهل حل و عقد هستند واگذار نمود؛ زيرا عقل سليم حکم ميکند که انتخاب و انتصاب امامي که حجت خداست ـ و بايد ويژگي‌هايي چون عصمت، افضليت، علم، معجزه، ايمان و شجاعت را دارا باشد ـ نمي‌تواند به عهدة افرادي قرار داده شود که خود از اين ويژگي‌ها يا بي بهره اند يا بهرة اندکي دارند.
شرايط امام و ويژگيهاي امام
بر اين اساس، مهم‌ترين شاخصه‌هاي امامت در تفکر شيعي عبارتند از: علم کامل به احکام و معارف اسلامي، عصمت علمي و عملي، نصب الهي و نصّ شرعي. برتري داشتن امام بر افراد مشمول امامت او نيز از ديگر شاخص‌هاي مهم امامت است که برخي از متکلمان غيرشيعي نيز در حدّ شرط کمال يا شرط لزوم، به صورت مقيد پذيرفته‌اند. 2
صحاح سته
صحاح ستّه يا کتابهاي شش گانه کتب حديث معتبر نزد اهل سنت. علماي بزرگي از شيعه و اهل سنت از برخي احاديث نامعتبر در اين کتب ياد کرده‌اند با اين حال اين کتب پس از قرآن کريم مهمترين منابع ديني است که در دسترس اهل سنت است و اين کتابها توسط علماي اهل سنت و علماي شيعه مطالعه و استفاده مي‌شود. اين کتب عبارت اند از:
صحيح بخاري، صحيح مسلم، سنن ابوداود، سنن ترمذي، سنن نسائي، سنن ابن ماجه.
در بين اين کتابهاي حديث، لفظ صحيح تنها به دو کتاب صحيح بخاري و صحيح مسلم اختصاص داده مي‌شود در حالي که چهار کتاب حديث ديگر، هم شامل احاديث صحيح و هم غير صحيح هستند. بنابراين لفظ صحاح سته (يعني کتابهاي صحيح شش گانه) به اشتباه در بين عموم رايج شده است.
شخصيت امام علي?
امير المومنين علي بن ابيطالب? در روز جمعه 13 رجب سال 30 عام الفيل مطابق با 599 ميلادي در خانه کعبه به دنيا آمد. پدر بزرگوارشان عمران بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدمناف، و مادر گرامي شان فاطمه بنت اسد بن هاشم بن عبدمناف است. از نامهاي ايشان صفدر، عين الله، اسدالله، سيف الله و قدرت الله است. و کنيه آن حضرت ابوتراب، ابوالحسن و ابوالحسنين بوده است. از مشهورترين القاب ايشان مرتضي، اميرالمومنين، امام المتقين، اخ الرسول و زوج البتول است. حضرت در دامان پر مهر رسول گرامي اسلام? رشد وپرورش يافت و در ده سالگي نخستين مردي بوده که به ان حضرت ايمان آورد. ايشان در شب 24 ماه رمضان سال 2 هجرت با دخت گرامي نبي مکرم اسلام? ازدواج نمود و در اکثر غزوات پيامبر اسلام ايشان را همراهي مي‌نمود. تا اينکه در روز 18 ذيحجه در حجه الوداع سال 10 هجرت در محلي بنام غدير خم در حضور تمام همراهان پس از خواندن خطبه غرايي پيامبر اسلام او را به عنوان جانشين و وصي خويش از جانب خداوند به مسلمانان معرفي نمود.
لکن پس از وفات رسول اکرم? سفارش ايشان در اين خصوص زير پا نهاده شد و حق وصايت و خلافت ايشان ناديده گرفته شد، سرانجام پس از قتل عثمان در روز 18 ذيحجه سال 35 هجرت، در روز جمعه 25 ذيحجه هفت روز پس از شورشي که در گرفته بود، مسلمانان با علي بن ابيطالب? بيعت نمودند. در طول دوران خلافت ايشان جنگها و شورشهايي به وقوع پيوست تا اينکه پس از گذشت شصت و دو سال و دو ماه و هفت روز از سن شريفشان در 21 رمضان سال 40 هجري در مسجد کوفه به ضرب شمشير ابن ملجم مرادي به درجه شهادت رسيد و هماي روح بلند پروازش از قفس تن پرواز کرد. 3
علي? پس از پيامبر شايسته ترين فرد براي اداره امور جامعه اسلامي بود. در حوزه اسلام جز پيامبر اسلام هيچ کس از نظر فضيلت، تقوا، بينش فقهي، قضائي، جهاد و کوشش در راه خدا و ساير صفات عالي انساني به پايه علي? نمي‌رسيد. به دليل همين شايستگي ها، حضرت بارها به دستور خدا و توسط پيامبر اسلام به عنوان رهبر آينده مسلمانان معرفي شده بود که از همه آن‌ها مهم تر جريان غدير است.

فصل دوم: معرفي صحاح سته

گفتار اول: صحيح بخاري
کتاب صحيح بخاري معتبرترين کتاب اهل سنت پس از قرآن کريم است که به جمع آوري روايات در ابواب مختلف پرداخته است.بخاري سال‌هاي متمادي براي جمع آوري احاديث نزداساتيد گوناگون به تحصيل مشغول بوده است. اگر چه کتاب مزبور از جايگاهي رفيع نزد اهل سنت برخورداراست؛ اما منصفان و محققان از اهل سنت، به نقاط ضعفي راجع به اين کتاب اشاره کرده اند. اموري ھمچون نقل به معنا، نقل احاديث مجعول، نقل حديث از افراد مجهول و کذاب، نقل ناقص حديث و… از نقاط ضعف اين کتاب به شمار مي‌آيد. همچنين عدم توجه به فضايل اهل بيت را مي‌توان نشان از تعصب وي دانست.
قرآن کريم به عنوان معجزه جاويدان پيامبر گرامي اسلام? دربردارنده کليات احکام و معارف است و بيان جزئيات احکام را به عهده پيامبر اکرم? و جانشينان آن حضرت وا گذار کرده است از اين رو براي شناخت کا مل د ين، توجه به احاد يث صادر شده از سوي آن بزرگواران از اهميت به سزايي برخوردار است.
با وجود اين، تاريخ حديث حکايت از وقوع يک برهه تاريک زماني دارد که همان دوران منع کتابت حديث بود. سال‌ها بعد که چنين منعي برداشته شد، تلاش‌هاي فراواني براي جمع آوري احاديث از سوي انديشمندان شيعه و سني صورت گرفت. در ميان مجامع روايي اهل سنت، کتاب صحيح بخاري از اعتبار و منزلت ويژه اي برخوردار است؛ به گونه اي که در برخي از ديدگاه‌ها به عنوان برترين کتاب، پس از قرآن کريم از آن ياد شده است.
نگاهي به زندگي بخاري
محمد بن اسماعيل بن ابراهيم بخاري صاحب کتاب صحيح معروف به صحيح بخاري در شوّال سال 194 هجري به دنيا آمده است.4
خانواده ي وي اصالتا ايراني و پيرو مذهب زرتشت بودند و اولين کسي که از خانواده ي او اسلام آورد، جدّ پدرش ” مغيره ” بود که با واسطه ي استاندار بخارا، ، ” يمان جعفي ” اسلام آورد.
از آنجا که مغيره و فرزندانش غلام او بودند به بخاري” جعفي ” نيز مي‌گفتند، بنابراين نسبت او به جعفي نسبت خويشاوندي و نسبي نبوده است. پدر بخاري در جواني درگذشت، در اين هنگام بخاري کودکي خردسال بود که در دامان مادرش رشد کرد. پدر بخاري ثروت زيادي براي فرز ندش برجاي گذاشت.
در کتاب فتح الباري آمده است که بخاري در نوجواني بينايي خود را از دست داد. مادرش، حضرت ابراهيم? را در خواب ديد و آن حضرت به او گفت: اي زن خداوند بينائي را به پسرت برگردانده است ” صبح شد در حالي که خداو ند او را شفا داده بود و بعد از شفا يافتن در شبهاي مهتابي حديث مي‌نوشت.5 بخاري در سن ده سالگي کار حفظ را آغاز کرد و کتاب‌هاي ابن مبارک و وکيع که از مشاهير و محدثين قرن بودند، را حفظ کرد. وي قبل از شانزده سالگي به جمع آوري و حفظ حديث پرداخت، تا اينکه در اين شاخه به نبوغ رسيد. خودش گفته است که صد هزار حديث صحيح و دويست هزار حديث غير صحيح حفظ بوده است.6 وي بخشي از عمرش را در جمع آوري حديث و گردش از شهري به شهر ديگر در پي يافتن حديث گذراند. سرانجام ششصد هزار حديث گرد آورد و صحيح را از بين آنان برگزيد.7 بخاري سرانجام در اول شوال سال 256 در 62 سالگي، در روستاي خرتنگ از توابع سمرقند به عالم باقي پيوست.8
بخاري در نگاه محدّثان اهل سنّت
به نظر محدثان اهل سنت، بخاري از موثق ترين و معروف ترين محدثان اسلام مي‌باشد. ابن عماد حنبلي گويد: بخاري از هزار نفر از علماء روايت نقل کرده که همگي معتقد بودند ايمان عبارت است از: گفتار و کردار.9 محمود بن عمر عقيلي گويد: زماني که بخاري، صحيح را تأليف کرد آن را بر احمد بن حنبل، يحيي بن معين و علي بن مدني، عرضه کرد. آنان همه کتاب جز چهار حديث را پسنديده و صحيح دانسته اند.10
دارالقطني گفت: اگر بخاري نمي‌بود، مسلم نيشابوري، کتاب صحيح را نمي‌نوشت، مسلم هيچ کاري نکرد، غير اينکه کتاب بخاري را گرفت و روي آن کار کرد و چيزهايي نيز به آن افزود.11 اعتماد محدثين نسبت به او به حدي رسيد که ابوالحسن مقدسي گفت: تمام روايات صحيح از پل گذشته اند.12
کتاب صحيح بخاري در نگاه اهل سنت
ظاهرا محدثان اهل سنت اتفاق نظر دارند که بخاري اولين کسي بود که براي جدا کردن حديث صحيح از غير صحيح اقدام کرده است. وي ششصد هزار حديث گرد آورد و صحيح را از بين آنان برگزيد.13 بعضي از محدثان از وي نقل مي‌کنند که گفت: هيچ حديثي را در صحيح نگنجاندم، مگر اينکه قبل از آن غسل کردم و دو رکعت نماز گزاردم.14 وي شانزده سال در جستجوي حديث بود تا اين که صحيح را به اتمام رسانيد.15 رشيد رضا مي‌گويد: احاديث صحيح بخاري بطور کلي از نظر صنعت حديث و تحقيق، صحيح تر از ديگر مجامع حديثي است، و صحيح مسلم نيز در رتبه ي پس از آن قرار دارد.16 محمد ابوريه مي‌نويسد:
صحيح بخاري صحيح ترين کتاب، بعد از کتاب خداست.17
بررسي صحيح بخاري
به نوشته برخي محققان، تعداد احاديث صحيح بخاري به هفت هزار ودويست و هفتاد و پنج حديث ميرسد که احاديث غير تکراري آن، چهار هزار مي‌باشد.18
صحيح بخاري، داراي 9 جزء و بيش از 100 کتاب و 3450 باب مي‌باشد وهمانگونه که گذشت، تعداد احاديث آن را با مکررات، 7275 و با حذف آنها به 4000 حديث دانسته اند. تاکنون 59 شرح (تام و ناقص) بر آن نوشته اند. و تنها 11 شرح از آنها چاپ شده اند. همچنين تا به حال 28 دانشمند بر صحيح بخاري، پاورقي زده اند، و پانزده نفر، آن را طبق سليقه ي خودشان، تلخيص نموده اند. و شانزده تن نيز بر آن، مقدمه نوشته اند.19 گر چه به نظر اهل سنت صحيح بخاري به منز له قرآن دوم است؛ و لي در عين حال برخي از محققين منصف اهل سنت گفته اند که بخاري و روات او معصوم از خطا نيست 20.
نقل به معني
” أحيدر بن جعفر ” وا لي بخارا گفت محمد بن اسماعيل روزي به من گفت چه بسا احاديثي که در بصره شنيدم و در شام نوشتم و چه بسا احاديثي که در شام شنيدم و در مصر نوشتم، به او گفتم: يا ابا عبدالله آنها را تمام نوشتي؟ وي ساکت شد21
محمد بن أزهر سجستاني مي‌گويد من در مجلس سلمان بن حرب بودم “: و بخاري نيز همراه ما بود و گوش مي‌داد، اما نمي‌نوشت بعضي پرسيدند که او چرا نمي‌نويسد؟ جواب دادند: و قتي به بخارا برگشت، از حفظ مي‌نويسد.22
شواهدي از اين دست، نشان از يک ضعف عمده در برخي از احاديث صحيح بخاري دارد که همان نقل به معناي برخي روايات است برخي محدثان نيز بر اين باور بوده اند که صحيح بخاري در ثبت عين الفاظ حديث، مقيد نبوده و گهگاه نقل به معني مي‌کرده است.23
نقل حديث مجعول
در صحيح بخاري بعضي از احاديث مجعول نيز به چشم مي‌خورد، چرا که درآن احاديث، نشانه‌هايي وجود دارد که در علم درايه از علامات وضع به حساب مي‌آيد. از جمله آن احاديث، حديث سحر شدن رسول خدا? توسط عده اي از مردم است. اين حديث حتي از سوي برخي علماي اهل سنت مانند ” محمد بن عبده ” و ” جصاص ” مردود اعلام شده است، چرا که اين حديث صريحا با آيات قرآن در تعارض است:
نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يسْتَمِعُونَ إِلَيکَ وَ إِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً 24
هنگامى که به سوى تو گوش فرا مى‏دارند ما بهتر مى‏دانيم به چه [ منظور ] گوش مى‏دهند، و [ نيز ] آن گاه که به نجوا مى‏پردازند ؛ وقتى که ستمگران گويند: جز مردى افسون‏شده را پيروى نمى‏کنيد.
انْظُرْ کَيفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلاَ يسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً 25
ببين چگونه براى تو مثلها زدند و گمراه شدند، در نتيجه راه به جايى نمى‏توانند ببرند.
رشيد رضا از مفسران معروف اهل سنت با اذعان به وجود برخي احاديث مجعول در صحيح بخاري مي‌گويد: که از اصول ايمان و ارکان اسلام نيست اينکه هر مسلماني بايد به تمام احاديث صحيح بخاري اطلاع داشته باشد وآن‌ها را بپذيرد هر چند که مجعول باشد و نيز شرط صحت اسلام هم اين نيست که اقرار کند به تمام آنچه که در صحيح بخاري است.26
نقل حديث از افراد مجهول يا کذّاب
دکتر ” احمد امين ” بعد از ذ کر تعدادي از احاد يث بخاري که بر آن انتقاد کرده، مي‌گو يد: به درستي که بعضي کساني که بخاري از آن‌ها روا يت کرده، افراد غير ثقه هستند.برخي محققان حديث شناس اهل سنت، قر يب به هشتاد نفر از ر جال بخاري را افرادي ضعيف دانسته اند. احمد امين در اين راستا از عکرمه ياد مي‌کند. وي يادآور مي‌شود که دنيا از حديث و تفسير او پر شده و به تحقيق که بسياري دروغ‌ها را نيز به عنوان حديث جعل مي‌کرد؛ زيرا او مطابق خواست و نظر خوارج حرف مي‌زد و نيز به جهت اينکه از فرمانروايان جايزه بگيرد احاديثي را مطابق ميل آنها مي‌گفت، تا آن جا که برخي حديث شناسان اظهار کرده ا ند که عکرمه دروغگوست چيزي را که صبح مي‌گويد، شب تکذيب مي‌کند و مخالف آن را مي‌گويد. با اين حال عده اي او را توثيق کرده اند و بخاري صدق او را ترجيح داده و احاديث زيادي از او روايت کرده در حالي که مسلم نيشابوري کذب او را ترجيح داده و جز يک روايت که به آن حديث هم اعتماد نکرده و براي تقويتش حديثي را از سعيد بن جبير در همان مورد نقل مي‌کند ديگر روايتي از او نقل نکرده است.27
نقل ناقص حديث
بخاري بعضي از احاديث را از روي غرض به طور کامل نقل نمي‌کند مانند حديث عمار: ” ويح عمّار يدعوهم الي الجنه و يدعونه الي النّار ” در صحت اين حديث ابن عبدالبر مي‌گويد: اين حديث از اخبار متواتر است و از صحيح ترين احاديث مي‌باشد. همچنين ا بن ا ثير مي‌گو يد: ا ين حديث را قبل از بخاري، ابوبکر باقلاني و ابوبکر اسماعيلي اينگونه نقل کرده اند: ” ويح عمّار، تقتله الفئه الباغيه؛ يدعوهم الي الجنه و يدعونه الي النّار ” ابن وزير مي‌گويد: اينکه بخاري اول حديث را ترک کرده شايد به خاطر ترس و تقيه از متعصبين باشد.28 از آنچه که گذشت، مي‌توان به اين نتيجه رسيد که عدم نقل کامل برخي احاديث نيز از جمله نقاط ضعف صحيح بخاري است.
گفتار دوم: صحيح مسلم
ابوالحسن، مسلم بن حجاج بن مسلم قشيري نيشابوري از محدثان ايراني اهل سنت و گردآورنده ي دومين کتاب حديث صحيح از صحاح ششگانه است. مورخان، تولد مسلم را در سال 202 يا 204 ق در نيشابور و وفات وي را در سال 261 يا 262 در ” نصرآباد ” نيشابور ياد کرده اند. 29 مسلم، براي دريافت و جمع آوري حديث، به خراسان، در حجاز، عراق، شام، مصر و ديگر جاها سفر کرد و از محدثان و مشايخ وقت، مانند محمد بن اسماعيل بخاري، احمد بن حنبل، محمد بن يحيي، اسحاق بن راهويه، محمد بن مهران، باغسان، سعد بن منصور، ابومصعب، عبدلله بن مسلمه، عمرو بن سواد، حرمله بن يحيي و ديگران، حديث شنيده که از ميان افراد ياد شده، بيش تر از محضر بخاري بهره برده است. هم چنين، گروه بسياري نيز از مسلم روايت کرده اند که معروف ترين آن‌ها عبارتند از: ترمذي، ابوحاتم رازي، احمد بن سلمه، موسي بن هارون، يحيي بن صاعد، محمد بن مخلد، ابوعوانه، يعقوب بن اسحاق اسفرايني، محمد بن عبدالوهاب فراء، علي بن الحسين، حسين بن محمد بن زياد قباني، ابراهيم بن محمد بن سفيان. مسلم، به خاطر علاقه فراواني که به گردآوري حديث داشت، از هيچ کوششي دريغ نمي‌کرد، به طوري که پس از انزواي بخاري، علي رغم تبليغات عليه وي، به ديدار اومي رفت و از او حديث مي‌آموخت. 30
مهمترين تاليفات مسلم
1. صحيح (جامع صحيح، صحيح مسلم، مسند مسلم)؛ 2. علل الحديث؛ 3. المنفردات و الوحدان؛ 4. کتاب اوهام المحدثين؛ 5. طبقات التابعين؛ 6. المسند الکبيرعلي اسماء الرجال؛ 7. الاسماء والکني؛ 8. من ليس له الا راو واحد؛ 9. اولادالصحابه؛ 10. المخضرمين؛ 11. التمييز؛ 12. افراد الشاميين؛ 13. تسميه شيوخ مالک و سفيان و شعبه؛ 14. مشايخ الثوري؛ 15. الجامع الکبير علي الابواب؛ 16. الاقران؛ 17. التاريخ.
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت در باره ي مسلم
1. ذهبي (يکي از نويسندگان معروف اهل سنت) در باره ي مسلم مي‌نويسد: ( هو الامام الکبير الحافظ الحجه الصادق، ابو الحسين، مسلم بن الحجاج.31
2. ابو قريش (يکي از علماي اهل سنت) مي‌گويد: سمعت محمد بن شباء، يقول: حفاظ الدنيا اربعه: ابو زرعه، بالري، و مسلم، بنيسابور و عبدلله الدارمي، بسمرقند و ( محمد بن اسماعيل، ببخارا.32
3. حافظ بن منده (يکي از علماي اهل سنت) مي‌گويد: سمعت ابا علي النيسابوري الحافظ يقول: ما تحت اديم السماء کتاب اصح من کتاب مسلم. 33 از ابو علي نيشابوري شنيدم که مي‌گفت: در زير اين آسمان، کتابي صحيح تر از کتاب مسلم نيست.
تذکار
صحيح مسلم، از جعليات و احاديث ضعيف و مخالف دستورهاي عقلي و شرعي وآثار و اخبار راويان دروغ گو و تحريف، به دور نيست. اين اثر با آن که در زمان امام هادي و امام حسن عسکري? نوشته شده، از آنان، آثار و اخباري ياد نکرده واز فضايل امام علي? و خاندان پيامبر چندان سخني نياورده است.
گفتار سوم: سنن ابن ماجه
ابوعبدلله، محمد بن يزيد بن ماجه ربعي قزويني، معروف به ابن ماجه، در سال 209 ق ديده به جهان گشود ودر سال 273 ق در قزوين وفات کرد. ابن ماجه از محدثان و حافظان و دانشمندان ايراني اهل سنت است. ابن ماجه براي نوشتن کتاب سنن خود و دريافت حديث، به ري و عراق و مصر و شام ومکه و مدينه مسافرت کرده است.34
آثار ابن ماجه
ابن ماجه، داراي تاليفاتي است از جمله: 1 سنن؛ 2 تاريخ قزوين؛ 3 تفسير قرآن. در باره ي سنن ابن ماجه سخن‌ها گفته اند. از ابن ماجه نقل کرده اند که کتاب سنن را به ابي زرعه ي محدث ارائه کردم، در آن نظر کرده، گفت: مرا گمان آن است که اگر کتاب سنن ميان طالبان حديث فاش گردد، از بازار صحاح ديگر، کاسته شود. برخي از دانشمندان، آن را برموطاء مالک نيز برتري داده اند. اين کتاب، شامل چهار هزار حديث در 1500 فصل است.35 در اين کتاب، احاديث ضعيف نيز وجود دارد و منتقدان ايرادهايي گرفته اند در اين باره، نمونه‌هايي ياد کرده اند. احاديث ساختگي اي مانند: اولين کسي که خداوند با او مصافحه مي‌کند، عمر بن خطاب است و مهدي موعود، کسي جز عيسي مسيح نيست.36 و… دراين کتاب وجود دارد. به گفته ي ذهبي، در اين کتاب، احاديث به دور از اعتبار، فراوان است.37
ديدگاه برخي از صاحب نظران اهل سنت
1- ذهبي مي‌نويسد: محمد بن يزيد، الحافظ الکبير، الحجه، المفسر، ابو عبدلله ابن ماجه القزويني 38
2- ابو زرعه: وقتي سنن ابن ماجه را به دست ابو زرعه دادند، پس از بررسي گفت: شايد بيش از سي حديث ضعيف در آن نباشد و بقيه ي احاديث آن قابل اعتماد است.
گفتار چهارم: سنن ترمذي
ابوعيسي، محمد بن عيسي بن سوره بن ضحاک سلمي ضرير بوغي ترمذي، از حافظان و محدثان ايراني اهل سنت است که در سال 200 ق در خراسان ديده به جهان گشود و در سال 279 ق در ترمذ خراسان وفات کرد. ترمذي، در قوه، ي حافظه ضرب المثل بود. برخي، ترمذي را نابينا و گروهي اين نظريه را رد کرده و نابينايي را مربوط به اواخر عمر وي دانسته اند. ترمذي، براي شنيدن حديث و بهره علمي، به عراق و حجاز سفر کرد. او، از بخاري، مسلم، اسماعيل بن موسي سدي، ابو داود سجستاني روايت کرده و گروه بسياري نيز از او روايت کرده اند که معروفترين آن‌ها عبارت اند از: هيثم بن کليب، مکحول بن فضل، محمد بن محبوب محبوبي مروزي.39
تاليفات ترمذي
ترمذي، در ميان دانشمندان اهل سنت، نخستين کسي است که احاديث را به بخش‌هاي صحيح و حسن و ضعيف تقسيم کرده است؛ زيرا پيش از او، حديث به صحيح و غيرصحيح تقسيم مي‌شد. او داراي



قیمت: تومان


پاسخ دهید